فهرست بهای پایه رشته آبخیزداری و منابع طبیعی سال 1393

دانلود

لایروبی و تخلیه رسوبات از برکه ها

انباشت رسوب در برکه ها (آب انبارها) که همچنان مورد استفاده مردم استان در تامین آب شرب است از مشکلاتی است که این سازه سنتی ذخیره آب با آن مواجه است. حساسیت سازندها و تشکیلات زمین شناسی استان به فرسایش خاک و تولید رسوب باعث جمع شدن رسوبات در مخازن برکه ها و کاهش حجم ذخیره آبگیری آن می گردد. هر چند مردم محلی با دانش بومی خود در جانمایی و مکانیابی برکه ها مسئله رسوب را در نظر می گیرند و از طرف دیگر به منظور جلوگیری از ورود رسوبات بدرون برکه نسبت به احداث حوضچه رسوبگیر در مدخل ورودی آب به برکه اقدام می نمایند، اما در سیلابهای بزرگ با پر شدن حوضچه رسوبگیر از رسوب باز هم رسوبات به برکه ها وارد می شود.  

از جمله مواردی که مردم نسبت به نگهداری برکه ها اهتمام دارند رسوب زدایی و تخلیه رسوبات از درون برکه هاست که معمولاٌ در سالهای خشک و قبل از فصل بارندگی اینکار انجام می گیرد. زمانی که مخازن برکه ها تا نیمه (برد نیمه) از سوب پر شود و 50% مخزن برکه آبگیری خود را از دست دهد عملاٌ کارآیی برکه در ذخیره آب جهت نیاز فصلی و سالانه مردم از دست می رود و تا قبل از فصل بارش خشک شده و آماده رسوب برداری می گردد.  

مردم هرمزگان در مناطق غرب استان در شهرستانهای بستک، بندرلنگه، گاوبندی، بندرخمیر و جزایر استان، پاکسازی برکه و تخلیه رسوبات آن را در زمره ی کار خیر و خداپسندانه می دانند و در این کار مشارکت دارند.  رسوب برداری با شیوه های دستی و همچنین به کمک تراکتور انجام میشود. تخلیه رسوبات لجنی بدون تجهیزات پیشرفته بوسیله افراد با مشکل صورت می گیرد. اما بدلیل اهمیت آب در اینگونه مناطق مردم به ارزش کار بخوبی پی برده و در انجام آن اهتمام و کوشش فراوان دارند. این کار در بین مردم تازه کننده امیدی است برای رفع مشکلات کم آبی در سال پیش رو.  

 

 

   

 

  

 

 

  عکس از سینا علیمرادی

وضعیت فرسایش خاک استان در مقایسه با شاخص کشوری و جهانی

میزان فرسایش و رسوبگذاری در مخازن سدها در کشور به استناد آمار وزارت نیرو به حدود 250 میلیون متر مکعب در سال میرسد. بعبارت دیگر سالانه 250 میلیون متر مکعب از حجم مخازن سدها کاسته می شود. با این وضعیت عمر مفید سدها طی  ۵۰ سال آینده به پایان خواهد ‌رسید، در حالی که عمر مفید سد در کشورهای توسعه یافته حدود یکصد سال است. 

بر اساس گزارش سال ۲۰۰۵ میلادی دانشگاه کلمبیا، ایران از بین ۱۴۰کشور مورد مطالعه در رتبه 133 ‪  ‪   از نظر فرسایش خاک قرار دارد. میزان فرسایش خاک در جهان 75 میلیارد تن است که سهم ایران حدود دو میلیارد تن و حدود سه برابر متوسط فرسایش خاک در آسیا است.

باید توجه داشت که حد مجاز فرسایش در حوزه های آبخیز به شرح زیر می باشد:

در زمین های دست نخورده                      2/1 تن در هکتار در سال

در زمین های تحت کشت اصولی               4 تن در هکتار در سال

در زمین های تحت کشت غیر اصولی         5/12 تن در هکتار در سال

در حالیکه میزان فرسایش مجاز در ایران بسیار فراتر از میزان آن در بعضی از کشورها است. بطور مثال در کشور امریکا 5/2 تا 5/11 تن در هکتار در سال، در چکسلواکی 1 تن در هکتار در سال و در ایران 15 الی 20 تن در هکتار در سال (بطور میانگین 7/16 تن در هکتار در سال) می باشد. میانگین فرسایش در دنیا 5/1 تن در هکتار در سال است.

بر اساس گزارش مطالعات آبخیزداری، انجام گرفته در معاونت آبخیزداری اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان، میزان فرسایش خاک در بیش از 6 میلیون هکتار از سطح حوزه های آبخیز استان افزون بر 20 تن در هکتار در سال و در برخی از حوزه های آبخیز نظیر بخش های زیادی از حوزه های آبخیز شرق استان در سازندهای مارن مکران این میزان بالغ بر 30 تن در هکتار در سال و بطور میانگین میزان متوسط فرسایش خاک در استان هرمزگان 2/26 تن در هکتار در سال برآورد گردیده است. بر این اساس میزان فرسایش خاک در استان هرمزگان بیش از متوسط کشوری و جهانی است.

شدت زیاد فرسایش در هرمزگان متاثر از چهار عامل اصلی شامل ؛ نوع رژیم بارندگی رگباری با شدت زیاد، گسترش سازندهای زمین شناسی حساس به فرسایش بویژه مارن های مکران و سازندهای میشان، وضعیت توپوگرافی و شیب زمین و همچنین تراکم ضعیف تاج پوشش گیاهی ( درصد بالای اراضی لخت و فاقد پوشش گیاهی) می باشد.

 خسارتهای اقتصادی ناشی از ایجاد فرسایش و مشکلات حاصل از رسوبات تولید شده حاصل از فرسایش، خصوصا در زمینه کم نمودن عمر مفید سدها و از بین رفتن خاک کشاورزی و . . . بر همگان روشن است.

پیامدهای فرسایش در کشور را می توان در دو بعد فرسایشی و تولید رسوب به شرح زیر مورد بررسی قرار داد.

 از لحاظ فرسایش: 

از بین رفتن خاک ارزشمند کشاورزی و کاهش عملکرد محصول و کاهش حاصلخیزی خاک.

افزایش روان آب سطحی و در نتیجه افزایش پتانسیل سیلخیزی و قدرت تخریبی سیل در اراضی.

از بین رفتن (کاهش) منابع آبهای زیرزمینی، پوشش گیاهی مرتعی و جنگلی.

تخریب و از بین بردن تاسیسات، ابنیه، جاده ها، خطوط انتقال نیرو، خطوط انتقال آب، نفت، گاز، خطوط مواسلاتی روستا ها و زمین های کشاورزی پایین دست و ایجاد خسارتهای مالی، جانی و اقتصادی که بطور معمول در صورت بروز انواع خاصی از اشکال فرسایش خصوصا زمین لغزش بوجود می آیند.

از لحاظ ایجاد رسوب

رسوبگذاری در مخازن سدها و کاهش عمر مفید آنها.

کاهش ظرفیت عبور سیلاب در رودخانه ها و در نتیجه افزایش احتمال بروز سیل.

ایجاد خسارت در تجهیزات نیروگاهی، ایستگاههای پمپاژ، سازه های آبگیری.

رسوبگذاری در کانالهای آبیاری و افزایش هزینه های نگهداری.

رسوبگذاری در بنادر و سواحل و ایجاد اشکال در پهلوگیری شناور ها در اسکله ها

افزایش توان تخریبی رودخانه ها در زمان وقوع سیل و درنتیجه افزایش میزان خسارات در تمامی ابعاد اقتصادی، مالی و جانی.

افزایش توان تخریبی رودخانه ها و در نتیجه افزایش تعداد وقوع زمین لغزش ها در دامنه های مشرف به رودخانه که نتیجه آن ایجاد فرسایش بیشتر و افزایش مضاعف میزان رسوبات بدلیل سقوط دامنه های ناپایدار مجاور بداخل رودخانه و حمل آن به پایین دست می باشد.

تصویر زیر وضعیت فرسایش خاک در دامنه های مشرف به رودخانه در حوزه آبخیز کاهکن از زیرحوزه های حوزه آبخیز جگین در منطقه بشاگرد را نشان می دهد.  

فرسایش گالی در استان هرمزگان به روایت تصویر

استان هرمزگان بدلیل داشتن خاکهای حساس به فرسایش مستعد اقسام فرسایش خاک و درجه رسوب زایی بالاست. از بین اشکال مختلف فرسایش خاک، فرسایش خندقی ( Gully Erosion ) بویژه در دشت های گالی خیز استان با خاکهای ریزدانه دارای املاح گچ و نمک مشهود است. در پدیده فرسایش گالی علاوه بر از دست رفتن خاک حاصلخیز سطحی و تولید حجم زیاد رسوب در نهایت اراضی از حیض انتفاع خارج می شود.  

در ذیل تصاویری از وضعیت و چگونگی گسترش گالی در دشت های گزیر و کندران بندرلنگه، دشت فارغان حاجی آباد، گرازوئیه میناب و حوزه آبخیز گوده بستک به همراه نمونه ای از اقدامات آبخیزداری انجام شده در جهت مهار پیشروی گالی و تثبیت آن ارائه شده است : 

گالی های دشت گزیر از توابع بندرلنگه بعنوان وسیع ترین محدوده گسترش گالی در هرمزگان    

 

 

 

 

 

 گالی کندران - شهرستان بندرلنگه 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

گالی دشت فارغان - شهرستان حاجی آباد 

 

 

 

  

توسعه گالی در مراحل ابتدایی تشکیل در منطقه گرازوئیه میناب 

 

 

توسعه گالی در منطقه گوده بستک 

 

 

نمونه ای از اقدامات آبخیزداری در جهت کنترل گالی و جلوگیری از پیشروی هدکت  

  

تثبیت گالی و احیای پوشش گیاهی در سایت اجرای طرح آبخیزداری  

  

 

 

سیمای فرسایش خاک استان هرمزگان

خاک بعنوان منبع حیاتی، میراث مشترک و ثروت ملی تلقی می گردد که شامل موارد زیر می باشد :

ü یکی از اجزای اصلی سازنده منابع طبیعی

ü عرصه فعالیت های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی

ü بستر اصلی تولیدات کشاورزی و مواد غذایی

ü زیستگاه اصلی گیاهان و جانوران

ü در برگیرنده تنوع زیستی گونه ای و ژنتیکی بسیاری از موجودات زنده

ü عنصر اصلی طبیعت و چشم انداز و تامین کننده نیازهای زیبایی شناختی انسان

ü دارای توان بالا در پالایش آلودگیهای محیطی

ü محیط ارتباط آب، اقلیم، موجودات زنده، فعالیت انسان ها و روابط متقابل بین آنها

ü در بردارنده اطلاعات با ارزش دیرین شناسی، باستان شناسی و میراث فرهنگی

از طرف دیگر تخریب و آلودگی خاک موجب : 

ü کاهش توان تولیدی خاک و تهدید امنیت غذایی

ü هدر رفت منابع آب

ü تخریب پوشش گیاهی جنگلها و مراتع و نابودی مناظر چشم نواز طبیعی

ü آلودگی هوا و تخریب محیط زیست  

با عنایت به موارد بالا و نظر به اینکه تشکیل هر سانتیمتر عمق خاک صدها سال به طول می انجامد، اعمال روش های بهره برداری نامناسب می تواند موجب فرسایش خاک شده و این ماده غیر قابل جایگزین را از چرخه تولید خارج نموده و به تباهی این سرمایه ملی منجر گردد. با توجه به شرایط اقلیمی و موقعیت طبیعی کشور و بویژه استان هرمزگان و در راستای تحقق توسعه پایدار، حفاظت و مدیریت صحیح این منبع طبیعی و پایه ضرورتی اجتناب ناپذیر است.  

تعاریف و مفاهیم

خاک : خاک پیکره ای طبیعی و پویاست که بر اثر فرآیندها و عوامل خاک ساز تشکیل شده و در برگیرنده مواد معدنی و آلی است که پوسته خارجی زمین را می پوشاند و گیاهان قادر به روییدن در آن می باشند.

منابع خاک : کلیه اراضی که توان تولید محصولات کشاورزی، مرتعی، جنگلی و صنعتی را دارا می باشند و امور زیربنایی در گستره آن انجام می گیرد.

پایداری خاک : وضعیتی که در آن توان تولیدی خاک در طولانی مدت حفظ شود.

حفاظت خاک : مجموعه اقداماتی که مانع از کاهش پایداری منابع خاک و یا افزایش حاصلخیزی آن می شود.

فرسایش خاک : جدا شدن ذرات خاک از محل خود، جابجایی و انتقال و ترسیب آن توسط آب، باد و یا هر عامل طبیعی و انسانی

رسوب : مواد جامد حاصل از فرسایش خاک که توسط آب، باد و یا هر عامل طبیعی دیگر بجای گذاشته می شود.

تخریب خاک : کاهش توان تولید زیستی یا اقتصادی خاک یا ترکیبی از این دو که ناشی از فعالیت های انسانی و شیوه های مختلف بهره برداری از خاک باشد.

مناطق بحرانی : پهنه هایی که به سبب بهره برداری نامناسب و یا مدیریت نادرست و یا تحت تاثیر عوامل طبیعی، امکان تولید در آن از دست رفته و ادامه روند فوق به تشدید شرایط منجر می گردد.

آبخیزداری : انجام هرگونه فعالیت به منظور مدیریت و بهره برداری بهینه منابع طبیعی ( آب، خاک، حیات گیاهی و جانوری) و نیز منابع اقتصادی و انسانی در یک حوزه آبخیز در راستای تضمین تولید پایدار.

آبخوانداری : مجموعه ای از اقدامات جهت تعادل بخشی منابع آب زیرزمینی در راستای حفظ تعادل اکولوژیک و هیدرولوژیک یک حوزه آبخیز، حفاظت آب، کنترل و پخش سیلاب در مناطق مستعد.

مصادیق تخریب منابع خاک

ü     اقداماتی که منجر به ایجاد فرسایش خاک و یا تشدید آن شود.

ü    تخریب فیزیکی خاک ناشی از چرای مفرط دام

ü    خاکبرداری و خاکریزی بدون اخذ مجوزهای لازم از مراجع ذیربط

ü    تخلیه و دفن هر گونه پسماند و پساب مانند زباله، نخاله و شیرآبه بدون اخذ مجوز از مراجع ذیربط

ü    ایجاد هرگونه آلودگی اعم از شیمیایی، فیزیکی و زیستی در خاک

ü    عدم رعایت استانداردهای زیست محیطی مربوط به آلوده شدن خاکها

ü    تغییر کاربری اراضی بدون اخذ مجوز

ü    ممانعت یا ایجاد تاخیر در انجام وظایف متصدیان حفاظت خاک

ü    تفکیک ، افراز و خرد شدن اراضی کشاورزی به قطعات کمتر از حد نصاب تعیین شده

هدر رفت قریب یک میلیارد تن خاک در سال بواسطه فرسایش خاک از سطح حوزه های آبخیز کشور، میزان خسارات ناشی از این پدیده را بسیار فراتر از خسارات بلایای طبیعی شناخته شده نشان می دهد. هر چند هیچگاه و در هیچ سیل یا طوفانی خسارات ناشی از فرسایش و تلفات خاک محاسبه و ارائه نمی گردد. خسارات ناشی از بلایای طبیعی در 10 سال گذشته در جهان 700 میلیارد دلار بوده که به ترتیب 33 ، 29 و 28 درصد مربوط به سیلاب ، طوفان و زلزله بوده است . چنانچه خسارات فرسایش خاک نیز در سیلابها محاسبه و منظور گردد ، این رقم افزایش چشمگیری خواهد داشت.   

سالانه 8/0 درصد از مخازن سدهای کشور از رسوب پر می شوند که با احتساب کل حجم مخازن سدهای کشور یعنی 5/34 میلیارد مترمکعب ، سالانه 276 میلیون مترمکعب از حجم مفید مخازن سدها از رسوب پر می شوند . که این رقم معادل حجم یک سد مخزنی می باشد.

رسوبگذاری در بنادر و ایجاد مشکلات در پهلوگیری شناورها در اسکله های مسافری، تجاری و صیادی، ترسیب رسوبات در تاسیسات آبی و آبرسانی ، استخرها و حوضچه های تغذیه مصنوعی و کاهش کارایی و نفوذ آب به سفره های آب زیرزمینی، انباشت رسوب در خورها و مسیل های عبوری سیلاب، دهانه پلها و کاهش ظرفیت آبگذری آنها و به تبع آن طغیان سیل و ایجاد خسارت از دیگر پیامدهای فرسایش خاک محسوب می گردند. علاوه بر موارد ذکر شده، یکی از تبعات منفی فرسایش خاک، تشدید سیل است. چرا که بافت اسفنجی خاک با داشتن سطح وسیع، باعث جذب و نگهداشت حجم عظیمی از بارش شده و از ایجاد رواناب سریع و بروز سیل جلوگیری می نماید. همه ی اینها و موارد بسیار مهم دیگر نظیر کاسته شدن از میزان پوشش گیاهی، کاهش تغذیه آبخوان های زیرزمینی و ...  تبعات ثانوی ناشی از فرسایش خاک به شمار میروند. هر چند محاسبه ارزش اقتصادی خسارات ناشی از فرسایش خاک کار آسانی نیست، اما تامل در این موارد حاکی از خسارت سنگین مالی، اکولوژیکی و اجتماعی پدیده فرسایش خاک است.  

از نظر طبیعی استان هرمزگان به 17 حوزه آبخیز اصلی تقسیم می گردد . از مجموع مساحت 10 میلیون هکتاری حوزه های آبخیز استان ، سطحی معادل 1447800 هکتار حوزه آبخیز سدهای موجود (810  هزار هکتار در محدوده استان ) و  195 هزار هکتار حوزه سد های در دست ساختمان تشکیل می دهند . 

 میزان فرسایش خاک در سطح 6 میلیون هکتار از حوزه های آبخیز استان بیش از میزان متوسط کشوری است (متوسط کشوری سالانه حدود 7/16 تن در هکتار ).

جدول ذیل جایگاه حوزه های آبخیز اصلی استان را از نظر رسوب زایی در بین آبخیزهای کشور نشان میدهد. آمارهای ارائه شده بر اساس نتایج طرح سیمای آبخیزهای ایران منتشر شده از سوی معاونت آبخیزداری سازمان جنگلها، مراتع و آبخیزداری کشور می باشد. همانگونه که ملاحظه میشود بخش های وسیعی از عرصه آبخیزهای هرمزگان در بحرانی ترین وضعیت رسوب زایی با تولید بیش از 7 تن در هکتار در سال قرار دارند. این بخش ها عمدتاٌ در گستره سازندهای زمین شناسی مکران و مارن های حساس به فرسایش آن قرار دارد. این سازندها بخش های میانی و مناطق شرق استان را  در برمی گیرد.  

درجه بندی حوزه های آبخیز کشور بر اساس وضعیت رسوب زایی  

حوزه آبخیز	تولید رسوب ویژه (تن در هکتار در سال)
گرگانرود، ارومیه، دریاچه نمک، مرزی غرب، قره قوم، کرخه ، تشت و بختگان و گاوخونی	2- 1
کارون و دز، شاپور و دالکی و مند و کل، ساحلی خزر و تالش	3- 2
کویرهای نمک و لوت و کال شور، اترک، سفیدرود و ارس	4- 3
جازموریان، میناب و بلوچستان جنوبی و مارون و زهره	7>

  

اندازه گیری ایستگاههای هیدرومتری و همچنین نتایج عمق یابی مخزن سدهای مهم استان ( میناب و جگین ) ، میزان رسوب وارده به این دو سد معادل 2/16 میلیون مترمکعب در سال برآورد شده است . که از این میزان، مقدار رسوب سد استقلال در سال برابر با 1/6 میلیون مترمکعب (2/10 تن در هر هکتار )و مقدار رسوب سد جگین در سال 2/5 میلیون مترمکعب (9/13 تن در هکتار ) می باشد.

با توجه به مساحت حوزه آبخیز سدهای مذکور، دبی ویژه رسوب حوضه سد استقلال برابر 490 مترمکعب در کیلومتر مربع معادل حدود 500 تن در کیلومتر مربع  و دبی ویژه رسوب حوزه آبخیز سد جگین توسط مشاور ستیران 1330 تن در کیلومتر مربع برآورد شده است. همچنین فرسایش ویژه رودخانه شمیل- نیان برآورد شده توسط خدمات مهندسی برق مشانیر برابر 700 تن در کیلومتر مربع در سال می باشد.   

شایان ذکر است موضوع حفاظت خاک و جلوگیری از فرسایش خاک از جمله وظایف ذاتی و رسالت قانونی بخش آبخیزداری محسوب می گردد و در این راستا همه ساله در سطح حوزه های آبخیز استان فعالیت های آبخیزداری با هدف حفاظت خاک و جلوگیری از فرسایش آن انجام می پذیرد که بیشترین فعالیت های مذکور در حوزه آبخیز سدهای مخزنی استان شامل حوزه های آبخیز سد جگین ، میناب و شمیل و نیان در راستای کنترل رسوب وارده به مخازن سدهای مزبور و حفظ عمر مفید آنها متمرکز می باشد.

در ادامه تصاویری از وضعیت فرسایش خاک در سطح حوزه های آبخیز استان هرمزگان ارائه شده است. 

واریز رسوب از دامنه سازندهای مارن مکران به درون آبراهه ها در حوزه آبخیز سد جگین 

فرسایش کناری و ایجاد خسارت به اراضی کشاورزی حاشیه رودخانه در حوزه سد استقلال 

توسعه فرسایش خندقی ( گالی ) به سمت اراضی زراعی – حوزه آبخیز فارغان 

نمایی از ترسیب رسوب در مخازن سدهای استان 

تصاویر فرسایش شدید گالی در حوزه آبخیز کندران بندرلنگه 

 

 

 

تصاویری از اقسام طرحهای حفاظت خاک اجرا شده در برنامه آبخیزداری در استان هرمزگان