معرفی دانش بومی آبخیزداری در استان هرمزگان ؛ چشک

امروزه توجه به دانش بومی در زمینه آب و خاک، بدلیل کارکردهای مطلوب آن و بویژه اطمینان از سازگاری بالا و حفظ توازن بوم شناختی و همچنین همراهی و مشارکت مردمی از اهمیت بسزایی برخوردار است.آنچه به گردآوری و تدوین دانش بومی در سالهای اخیر اهمیت مضاعف بخشیده است، ضرورت دستیابی به فن آوری و دانش مناسبی است که در عین پاسخگویی به نیازهای رو به رشد جوامع، منابع محدود طبیعی را نیز به گونه ای پایدار مورد بهره برداری قرار دهد.رسیدن به این دانش مناسب، تنها از راه تلفیق دانش رسمی و دانش بومی میسر است.بنابراین هر اقدامی برای گردآوری دانش بومی آبخیزداری و بهره گیری از این حکمت دیرین و تلفیق آن با علوم نوین در شرایط کنونی امری ضروری است.مردم هرمزگان با توجه به محدودیت های اقلیمی و خشکی محیطی این خطه، از دیرباز اقدامات مختلفی را در زمینه بهره برداری از منابع آب و خاک و استحصال باران، که بصورت سنتی و تجربی توسط خود مردم کسب شده، مورد استفاده قرار می دهند.

سامانه های سطوح آبگیر باران ، مدیریت و بهره برداری سنتی از سیلابها ، جداسازی آب شور و شیرین ، حفظ خاک ، بهره برداری از اراضی شیبدار و زراعت سیلابی مجموعه اقداماتی است که توسط مردم در منطقه خشک هرمزگان، جزایر و کرانه های خلیج فارس و سواحل دریای عمان مورد استفاده قرار می گیرد. این گنجینه شناسایی شده شامل شیوه های سنتی حفاظت و بهره برداری از منابع آب و خاک است که با بررسی اجمالی اهداف و کارکردها، جانمایی و مکانیابی ، چگونگی طراحی، اجرا و بهره برداری معرفی گردیده اند.

در این مقال به معرفی اجمالی سازه سرریز چشک بعنوان یکی از الگوهای دانش بومی آبخیزداری در استان هرمزگان می پردازیم :

چشک (Chashak ) ؛

سازه خروجی طراحی شده بصورت پلکانی جهت تخلیه و برداشت آب ذخیره شده در مخزن سدهاو بندها هستند.این سازه در حقیقت نوعی سیستم بهره برداری از آب ذخیره شده در مخازن تاسیسات سنتی جمع آوری آب باران به شمار میرود که کارکرد آن مشابه لوله های خروجی و دریچه های تخلیه تحتانی در سدها می باشد.

چشک ها عمدتاٌ در یکی از تکیه گاه های جناحین سدها و بندها که از استحکام لازم برخوردار است جانمایی و احداث میشوند. این سازه پلکانی از پایین ترین تراز در کف مخزن سد تا رقوم ارتفاعی تراز نرمال آبگیری از جنس ساروج و سنگ و سیمان ساخته می شود. بر روی هر پله بسته به حجم ذخیره آب و میزان حقابه اراضی زیردست تعدادی دریچه یا دمه (Domah)تعبیه شده که قبل از بارندگی توسط درب های از قبل ساخته شده از جنس مصالح بتنی، پوشالی و غیره با گل اندود کردن آن بسته می شود.این دریچه ها در زمان مناسب بر اساس نیاز اراضی زیردست به آب توسط مردم بازگشایی و از آب استحصال شده بهره برداری می کنند.

این نوع سازه سنتی آبخیزداری از گذشته توسط مردم بومی هرمزگان در جزایر خلیج فارس طراحی و احداث می شده است و همچنان توسط مردم محلی بویژه در جزیره قشم مورد بهره برداری قرار دارد. کارشناسان آبخیزداری اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان هرمزگان در طراحی سازه های جدید در مناطق مذکور با بهره گیری از این دانش بومی و تلفیق آن با سرریزهای نوین، کارکرد این سازه ها را روزآمد نموده اند و با پیش بینی دستکها و آنکراژهای زوجی امکان احداث چشک در خارج از تکیه گاه در بدنه بندهای خاکی را فراهم ساختند.

در این شیوه نیازی به تعبیه لوله تخلیه تحتانی نیست و از مزایای چشک نسبت به لوله خروجی می توان به صفر رساندن حجم مرده زیر لوله یا بعبارت دیگر بهره برداری از تمامی آب ذخیره شده در پشت سدها تا آخرین قطره اشاره کرد.مزیت دیگر چشک ها نسبت به لوله عدم وجود مشکلات گرفتگی و مسدود شدن سیستم تخلیه در اثر رسوب گذاری و دیگر موارد انسداد کننده است.ضمن اینکه چشک ها کار تقسیم آب بین حقابه بران را نیز تسهیل می کنند و این امر با توجه به تراز آب یکسان روی هر پله، تعداد پله ها و تعداد دریچه در هر پله براحتی توسط بهره برداری انجام می پذیرد و از هر گونه نزاعی در این رابطه بین ذینفعان جلوگیری می شود.حال آنکه در سیستم های لوله خروجی این امر به راحتی امکان پذیر نیست.

نمونه ای از چشک های احداث شده در طرحهای آبخیزداری جزیره قشم    

  

  

  

 

 

  

 

 

 

  

 

آنچه در این بین بیش از هر چیز توجه را به خود معطوف می نماید، چگونگی تشخیص و مهندسی گذشتگان در دقت محاسبه، طراحی،اجرا و بالاخص مکانیابی صحیح سازه ها و فعالیت های صورت گرفته می باشد.تنوع فعالیت ها متناسب با شرایط اقلیمی و طبیعی نقاط مختلف استان از دیگر نکات قابل توجه است. و کلام آخر اینکه نوع مدیریت آنها در سطح آبخیزها، همزیستی با طبیعت و ابداع الگوهای بهره برداری متناسب با شرایط اکولوژیک، نشان از درک اصول اکولوژیک و نگاهی جامع در تعریف رابطه بین انسان ، آب ، خاک و گیاه دارد.ضرورتی که در استفاده از الگوهای نوین و مدلهای غیربومی به لحاظ تامین تناسب با وضعیت اکوسیستم با وارد نمودن کمترین آسیب به طبیعت و منابع طبیعی، امنیت پایدار زیستی را تضمین نماید.موضوعی که ضرورت آن در شرایط حاضر با رویکرد مدیریت جامع حوزه های آبخیز بیش از پیش احساس می گردد.   

سیل در هرمزگان جان 3 نفر را گرفت

روزهای پایانی سال 92 و نیمه اول فروردین ماه 93 مناطق مختلف هرمزگان شاهد بارش های خوبی بود. البته در بعضی نقاط این بارش ها باعث ایجاد سیل و مشکلات مربوط به آن شد. من حیث المجموع از ابتدای سال آبی ( زراعی) یعنی اول مهرماه تا پانزده فروردین در هرمزگان بیش از متوسط بارش بلندمدت (طی مدت مشابه) بارندگی ثبت شد. این میزان بارندگی در مقایسه با مدت مشابه در ۲۲ سال گذشته بی سابقه بوده است. طی این مدت 4350 سازه آبخیزداری با ظرفیت 260 میلیون مترمکعب آبگیری شد. بیشترین میزان بارش در روزهای 22 و 23 اسفندماه در شهر بندرعباس به مقدار 122 میلیمتر بارید. شهر بندرعباس با معضل مزمن سیلاب شهری و آبگرفتگی در بسیاری از محلات آن روبرو شد. بیشترین میزان خسارات در محله نایبند بندرعباس و منازل مسکونی مجاور خور نایبند (شیلات) وارد شد. متاسفانه در این سیل 3 نفر در شهرستان بندرعباس کشته شدند.  

در این مقال، مجال نقد کارشناسی و کنکاش علل و عوامل بروز سیل مذکور و راهکارهای مقابله با آن نیست. اما توصیه کارشناسی در جهت مدیریت سیلابهای شهری از طریق مدیریت رواناب در سطح حوزه های آبخیز مشرف به شهر بندرعباس، حفظ حریم آبروهای شهری، عدم ساخت و ساز در پهنه های سیلگیر، رفع گلوگاه های عبور سیلاب و بروزرسانی سامانه زهکشی شهر متناسب با توسعه سطوح عایق شهری مورد تاکید است.

تصاویری از سیل مذکور در ادامه ارائه شده است : 

سازه آبخیزداری 

 

سیل شهر بندرعباس مورخ 23/12/1392   

 

 

  

   

  

  

 

 

  

   

 

 

 

 

پیش نویس نهایی قانون منابع طبیعی کشور

با نظر به تاریخچه و سابقه آبخیزداری در قوانین مصوب کشور از وظیفه مندی حفاظت آبخیزها در ماده 2 قانون تجدید تشکیلات و تعیین وظایف سازمان های کشاورزی و منابع طبیعی کشور مصوب 12/11/ 1350 مجلس شورای ملی در زمره ی وظایف سازمان جنگلها، مراتع و آبخیزداری کشور تا وظایف آبخیزداری و آبخوانداری در قوانین جاری، فراز و نشیب های زیادی در بیش از 40 سال اخیر بر آبخیزداری کشور مشاهده می گردد.  

در مقطع کنونی با عنایت به مسائل مبتلا به منابع طبیعی کشور و چالش های زیست محیطی موجود (بویژه بحران آب و بیلان منفی آبخوان های زیرزمینی و اضافه برداشت سالانه 11 میلیارد مترمکعب از منابع مذکور که موجب بهم خوردن تعادل اکولوژیک مناطق گردیده است) ضرورت نگرش سیستمی و رویکرد مدیریت جامع حوزه های آبخیز در بهره برداری از منابع و زیست بوم های طبیعی متناسب با استعداد سرزمین را در اصلاح و روزآمد نمودن قوانین نه به یک نیاز بلکه به یک الزام  مبدل ساخته است.  

لذا میطلبد کلیه صاحب نظران نسبت به پیش نویس قانون تدوین شده که حاصل تجمیع پیش نویس قانون جامع منابع طبیعی و آبخیزداری و لایحه جامع خاک است با  جامع نگری در تصویب قانونی جامع و رافع مشکلات و چالش ها اهتمام ویژه داشته باشند.  

 دانلود

فعالیت آبخیزداری در حریم شهر تهران با مصوبه شورای عالی شهرسازی و معماری کشور

با تصویب شورای عالی شهرسازی و معماری کشور، آبخیزداری کاربری مجاز اراضی واقع در حریم پایتخت شد. این مصوبه با هدف حفاظت از حریم شهر، جلوگیری از ساخت و ساز غیرمجاز در حوزه آبخیز مشرف به شهر تهران، ایجاد کمربند سبز و توسعه تفرجگاه و همچنین کنترل سیل و رسوب ورودی به شهر تهران ابلاغ گردیده است.

با ابلاغ مصوبه کمیته فنی شورای عالی شهرسازی و معماری کشور از سوی معاون وزیر راه‌وشهرسازی به شهرداری و استانداری تهران، در اراضی واقع در حریم تهران، صرفا امکان فعالیت در 5 حوزه مجاز است. در قالب حوزه‌های مجاز، زمین‌های حریم می‌تواند فقط به کاربری‌های «کشاورزی، جنگل‌داری، آبخیزداری، مرتعداری و تفرج گسترده» اختصاص پیدا کند. 

دبیرخانه شورای‌عالی شهرسازی و معماری کشور ، ضمن اشاره به اشکالات و نواقص طرح‌ جامع حریم تهران، ضوابط «حفاظت» حریم پایتخت از هر نوع ساخت‌وساز دولتی و خصوصی را ابلاغ کرد. در این نامه ضمن تاکید بر تغییر رویکرد فعلی به «حریم‌تهران» که از آن به‌عنوان «ذخیره توسعه شهر» تلقی می‌شود، آمده است: نفوذ شهر به حریم تهران باید کنترل شود و در اراضی واقع در حریم فقط فعالیت‌های کشاورزی، جنگل‌کاری، آبخیزداری، مرتع‌داری و تفرجگاهی مجاز به انجام است.

در بخش‌هایی از حریم شهر تهران، به دلیل مرغوبیت آب‌وهوا و نداشتن مشکلات زیست‌محیطی پایتخت، زمین‌ها تا چندبرابر قیمت داخل شهر، بین دلالان زمین و متقاضیان ساخت‌وساز خریدوفروش می‌شود و بدون مجوز، عملیات ساختمان‌سازی روی آنها صورت می‌گیرد. شورای عالی همچنین با اشاره به تقاضای فراوان موجود برای تحصیل اراضی و ساخت در اراضی بلافصل شهر تهران توسط بخش خصوصی و دولتی، تاکید کرده است: هر گونه واگذاری اراضی به جز این 5 فعالیت‌ مشروط، ممنوع است.

آبخیزداری در حوزه های آبخیز مشرف به شهرها از طرح های ضروری در جهت رفع مشکلات کلان شهرهاست که حفاظت حریم یکی از این موراد مهم به شمار میرود. امید است با اجرای درست این مصوبه ضمن حفاظت از حریم شهر تهران، با توسعه آبخیزداری و فضای سبز ، سیل شهر تهران کنترل و مشکلات شهروندان در موضوع سیلاب شهری و آبگرفتگی معابر نیز کاهش یابد.

جمع آوری و ذخیره ریزش های جوی به کمک دانش بومی در استان هرمزگان

مقاله "جمع آوری و ذخیره ریزش های جوی و استفاده از ظرفیت های طبیعی به کمک دانش بومی در استان هرمزگان" ارائه شده در دومین همایش ملی سامانه های سطوح آبگیر باران در سال 1392 

دانلود فایل