اولین بارش زمستانه سال جاری، همه مناطق هرمزگان را در بر گرفت

امسال هرمزگانی ها زمستان را متفاوت از سالهای پیش آغاز کردند. شروع فصل زمستان همزمان با هوای سرد و کم سابقه بود به نحوی که برخی از مناطق مرتفع استان دمای صفر و حتی بعضاٌ زیر صفر درجه را در ابتدای فصل تجربه کردند. وقوع بارش سراسری در سطح استان طی دو روز اخیر پس از مدت ها انتظار به هرمزگان طراوت خاصی داده است. بارندگی پریشب از غرب استان باریدن گرفت و طی دیروز و دیشب شهر بندرعباس نیز شاهد بارش خوبی بوده است. حوزه شرق نیز از امروز شاهد بارندگی است و بر اساس پیش بینی ها ادامه خواهد داشت.  

بارش ها ملایم و با شدت کم و بصورت پوشش سراسری انجام شده است. شهرستان های رودان و بندرلنگه با بیش از 50 میلی متر بارش، بیشترین میزان بارش این نوبت را به خود اختصاص دادند. در بعضی مناطق سیلاب جاری شده و برخی از سازه های آبخیزداری آبگیری شدند. با توجه به شرایط بارندگی اخیر، پوشش گیاهی و عرصه های منابع طبیعی از نزولات این مرحله از بارش بخوبی بهره مند شده اند. 

و کلام آخر اینکه در این شرایط بار دیگر با مردم زلزله زده شهرستان بستک ابراز همدردی می کنیم. چرا که تحت شرایط سخت حاکم بر زندگی مردم پس از وقوع زلزله با بارندگی انجام شده به مصائب آنان افزوده شده و با موج کاهش دمای پیش بینی شده در روزهای آتی لازم است مسئولین امر تمهیدات مناسبی ببینند.

چاه های نزو Nezoo ؛ سیستم سنتی تغذیه آبخوان زیرزمینی در هرمزگان

مردم هرمزگان با توجه به محدودیت های اقلیمی و خشکی محیطی این خطه، از دیرباز اقدامات مختلفی را در زمینه بهره برداری از منابع آب و خاک و استحصال باران، که بصورت سنتی و تجربی توسط خود مردم کسب شده، مورد استفاده قرار می دهند.

سامانه های سطوح آبگیر باران ، مدیریت و بهره برداری سنتی از سیلابها ، جداسازی آب شور و شیرین ، حفظ خاک ، بهره برداری از اراضی شیبدار و زراعت سیلابی مجموعه اقداماتی است که توسط مردم در منطقه خشک هرمزگان، جزایر و کرانه های خلیج فارس و سواحل دریای عمان مورد استفاده قرار می گیرد. این گنجینه شناسایی شده شامل شیوه های سنتی حفاظت و بهره برداری از منابع آب و خاک است که با بررسی اجمالی اهداف و کارکردها، جانمایی و مکانیابی ، چگونگی طراحی، اجرا و بهره برداری معرفی گردیده اند. در این مجال چاه های نزو بعنوان یکی از نمونه های ارزشمند دانش بومی آبخیزداری در استان هرمزگان به اجمال معرفی می گردد : 

این چاهها با عمق حدود 30 تا 35 متر به داخل سفره آب زیرزمینی نفوذ کرده اند. دیواره چاه از سطح زمین تا کف از مصالح سنگ و ساروج پوشش داده شده است و کف چاه فاقد پوشش ساروجی بوده است. این حلقه چاهها طوری طراحی شده اند که آبهای ذخیره شده در بندآب ها، پس از رسوبگذاری کامل و زلال شدن توسط یک دریچه که در دیواره چاه و در زیر پشته خاکی بالا دست ایجاد شده، به چاه انتقال یابند. این دریچه همانند دریچه کنترل بین بندآب ها دارای یک مجرا بوده و براحتی قابل باز کردن و بستن در صورت نیاز می باشد. اطراف دریچه ها با سنگ و ساروج برای جلوگیری از فرسایش دیواره ها مهار شده است و دریچه ها در ارتفاعی بالاتر از کف بندآب قرار گرفته اند تا از انتقال رسوبات اولیه و جمع شدن آن در پشت دریچه تغذیه چاه جلوگیری کنند.  به گفته اهالی تقریبا هر 4 تا 5 بندآب یک چاه داشته است و به طور تقریب در حدود 400 حلقه چاه تغذیه ای در این دشت وجود داشته و آب شیرین منطقه کنگ و لنگه را تامین می کرده است. چاهها از نظر موقعیت مکانی نیز طوری طراحی و ساخته شده اند که در هنگام آبگیری بندآب ها، لبه چاه در ارتفاعی بالاتر از سطح آب ذخیره شده در بندآب باشد و به راحتی  بتوان از روی بند ها به آن دسترسی پیدا کرد. بر روی هر چاه یک چرخ نصب شده که توسط نیروی حیوانات مثل گاو در زمانهای مورد نیاز برای شرب و یا کشاورزی، آب از آن استخراج می شده است. که در گویش محلی بنام چاه چرخ گاوی مشهور بوده است. یعنی آب چاهها با نیروی گاو و بوسیله دلو استخراج می شده است. هنوز هم محل گاو کش این چاه ها مشخص و قابل رویت است. 

برای ساخت آن ابتدا چاهها را از سطح ایستابی تا یک متر بالاتر از سطح زمین سنگ و ساروج کرده و پوششی برای جلوگیری از تخریب دیواره­های چاه در هنگام تزریق آب به درون چاه ایجاد می­گردد(شکل3). از راه تونلی که در 30 سانتیمتری از سطح زمین ایجاد گردیده و دارای دریچه ساروجی می­باشد، که در مواقع بارندگی و پس از ته­نشست رسوبات آن را باز کرده و آب تمیز و بدون رسوب را به درون چاه تزریق می­کنند. برای کنترل رسوبات،  در جلو چاه بندهایی با حجم­های مختلف (در برخی موارد تا حجم 80000 متر مکعب) برای ذخیره نزولات آسمانی و هدایت هرزآبها به درون بندآبها ایجاد می­گردد. پس از یک یا دو روز که رسوبات کاملاً ته­نشست شد با باز کردن دریچه تونل، آب به درون چاه تزریق می­گردد.

اشکال زیر تصاویر مربوط به سیستم تغذیه سنتی آبخوان زیرزمینی با شیوه ی چاه های نزو در دشت گزیر بندرلنگه را نشان می دهد.

تصاویر چاه های نزو - دشت گزیر بندرلنگه

(مدیریت رواناب و تغذیه آبخوان با تزریق مستقیم آب و حذف عبور آب از لایه های گچی و املاح نامناسب)   

اجزای سیستم چاه نزو

نمایی از درون چاه نزو با دیواره سنگ و ساروج و دریچه ورود آب به داخل چاه

  

نمایش سیلاب مهار شده در بند آب و تزریق به درون چاه نزو

  

ارتقای سطح مشارکت مردم در مدیریت منابع طبیعی کشور؛ الزامات - راهکارها

پس از روی کار آمدن دولت یازدهم و انتصاب مدیران ارشد وزارتخانه ها و سازمان های تخصصی کشور، سازمان جنگلها، مراتع و آبخیزداری کشور در رویکردی جدید با بخشنامه به استان ها، موضوع مشارکت مردم را در اولویت برنامه های کاری خود قرار داده و در این راستا برنامه ریزی های صورت داده است. هر چند از گذشته این موضوع در مقاطع مختلفی مورد توجه قرار گرفته و همیشه در برنامه های سازمانی رگه هایی از این دیدگاه مردم محور دیده شده است و سازمان منابع طبیعی همواره بر این اصل معتقد بوده است. اما این ایفای نقش در تصمیم سازی، برنامه ریزی و امور اجرایی منابع طبیعی کشور تا جایگاه واقعی خود فاصله دارد که امید است با برنامه جدید سازمان جنگلها، مراتع و آبخیزداری کشور شاهد تحقق این امر مهم باشیم. 

 بدون شک تبیین دقیق وضع موجود و تعیین صحیح مبدا، اصل بسیار مهمی در برنامه ریزی و پیشبرد اصولی سطح مشارکت مردم خواهد بود. هر چند جلوه های زیبایی از مشارکت مردم بویژه در اجرای برنامه های مختلف آبخیزداری، جنگل کاری، احیای بیابان و غیره به چشم می خورد. اما آمار دقیقی از میزان واقعی مشارکت مردم در بخش منابع طبیعی کشور در دست نیست. برخی کارشناسان از میزان 5% مشارکت مردم در منابع طبیعی سخن می گویند و بعضاٌ نیز آمارهای متفاوتی ارائه می دهند. انتظار اینست با مطالعه و بررسی های کارشناسی لازم وضع موجود مشخص و مسائل مهم دیگر در این رابطه از قبیل زمینه های حضور مردم در امور مختلف بالاخص حفاظت از منابع طبیعی و همچنین انجام فعالیت های آبخیزداری و چالش ها و موانع موجود در این زمینه ها بررسی و راهکارهای لازم مشخص گردد. 

سازماندهی، نهادسازی و توسعه تشکل های مردم نهاد از موارد زیربنایی در این رابطه است که می تواند در رسیدن نقش مردم به جایگاه واقعی خود در اینخصوص بیشترین نقش را ایفا نماید. بعنوان نمونه؛ توسعه آبخیزداری به کمک سرمایه گذاری خیرین برای اولین بار در کشور در استان هرمزگان، نشان از ظرفیت عظیم مردم حتی در امر سرمایه گذاری مستقیم در امور زیربنایی است. تغییر نگرش مسئولین، اصلاح ضوابط و مقررات من جمله ساختار موافقتنامه های طرحهای عمرانی از حالت 100% پیمانی (صرفاٌ توسط پیمانکاران) به حالت مشارکت پذیر مردمی و امکان ایفای نقش بیشتر خبرگان جوامع محلی، آبخیزنشنان و بهره برداران عرصه های منابع طبیعی از موراد مهمی است که باید مدنظر قرار داده شود. یقیناٌ اطلاع رسانی و آموزش جوامع محلی، استقرار نهادهای مردمی لازم نظیر مجمع خیرین آبخیزداری و تجلیل از فعالان این بخش در پیشبرد امور مربوطه مثمر ثمر خواهد بود.  

باشد تا شعار "منابع طبیعی، با مردم، برای مردم" در عرصه عمل محقق شود.

ذخیره 30میلیون مترمکعب باران پاییزی در سازه های آبخیزداری

در پی بارندگی های اخیر در روزهای پایانی آبان و ابتدای آذرماه جاری بالغ بر 100 سازه آبخیزداری در سطح استان آبگیری شد. در این مرحله از بارش، مجموعاٌ 30 میلیون مترمکعب استحصال باران توسط فعالیت های آبخیزداری انجام گرفت. وقوع بارندگی بصورت پراکنده بود و بیشترین آبگیری در حوزه غرب استان و جزایر اتفاق افتاد. در این بین سازه های آبخیزداری منطقه گاوبندی بیشترین استحصال بارش را به خود اختصاص دادند.

   بر اساس آمار هواشناسی، جزیره ابوموسی با 178 میلی متر و جزیره لاوان با 130 میلی متر بارش، رکوددار این نوبت بارندگی استان بودند. جزیره لاوان در روز اول آذر با دریافت 62 میلی متر بالاترین میزان بارش کشور را ثبت کرد. بارش تگرگ به ضخامت حدود 5/0 متر در کوشکنار گاوبندی و در شهرستان بستک بی سابقه بود. علاوه بر خسارات تگرگ، وقوع چندین سیل در در مناطق پارسیان، بندرلنگه و قشم منجر به وارد شدن خسارت گردید.

 همچنین در این مرحله از بارندگی شاهد ورود سیلاب از استانهای همجوار فارس و بوشهر به استان در حوزه های غرب استان بودیم که این موضوع در حوزه آبخیز رودخانه مهران در مسیل عبوری از شهرستانهای بستک، بندرلنگه و بندرخمیر، حجم سیلاب قابل ملاحظه ای را به استان وارد نمود. در این بارندگی، آنچه بیش از هر چیز دیگر خودنمایی می کرد شدت سیلخیزی استان بود که به زعم همه کارشناسان نیازمند مدیریت و برنامه ریزی جامع و هماهنگ دستگاههای مسئول می باشد. بدون شک یکی از اقدامات اساسی و پیشگیرانه در این رابطه، توجه ویژه به طرح پیشگیری و مهار سیل در قالب برنامه آبخیزداری است که در حال حاضر این طرح مهم و ضروری برای استان، از اعتبارات کافی برخوردار نیست. 

  

راهنمای ارزیابی اقتصادی پروژه های آبخیزداری

نشریه شماره 642 

معاونت برنامه ریزی و نظارت راهبردی رئیس جمهور 

سازمان جنگلها، مراتع و آبخیزداری کشور 

سال 1392  

دانلود فایل