پایگاه اطلاعات مکانی حوزه های آبخیز الزام آبخیزداری نوین

بروز چالش های مختلف ناشی از نوع مدیریت و بهره برداری از منابع سرزمین به شکل انتزاعی و بخشی در شرایط کنونی کشور، ضرورت استقرار پایگاه اطلاعات جامع مکانی را بیش از پیش نمایان ساخته است. ضرورتی که بدون داشتن آن، امکان برنامه ریزی صحیح و همه جانبه نگر منطبق با قواعد سیستمی و اکولوژیکی بر پایه قابلیت منابع و استعداد سرزمین میسر نخواهد گردید. آنچه که امروزه بواسطه عدم برنامه ریزی جامع و هماهنگ در شقوق مختلف از قبیل وضعیت دریاچه ارومیه ، بیلان منفی اغلب آبخوان های زیرزمینی مهم کشور در استانهای مختلف، تشدید سیل خیزی، فرسایش خاک، پدیده ریزگردها و گسترش بیابان زایی در سطح کشور شاهد آن هسیتم.  مدیریت نوین آبخیزداری، نوع نگرش سیستماتیک به مدیریت منابع سرزمینی و اعمال مدیریت جامع حوزه های آبخیز استان در شرایط حاضر و به منظور تامین نیازهای اطلاعاتی کارشناسی و برنامه ریزی، استقرار پایگاه اطلاعات مکانی حوزه های آبخیز در استان را نه یک ضرورت، بلکه الزام اجتناب ناپذیر است. 

 ایجاد بستر اطلاعاتی لازم برای توسعه همه جانبه و پایدار استان، تامین اطلاعات مورد نیاز برنامه ریزی جامع در زمینه منابع طبیعی و آبخیزداری و افزایش دقت و کیفیت تحلیل های کارشناسی در برنامه ریزی و تدوین طرح ها را از جمله اهداف اصلی ایجاد پایگاه اطلاعاتی محسوب و همچنین کنترل متمرکز داده ها، امنیت داده هاو مدیریت منسجم و توام اطلاعات مکانی و داده های توصیفی بصورت یکپارچه از دیگر مزایای پایگاه اطلاعات مکانی حوزه های آبخیز استان به شمار میرود.

امید است با استقرار پایگاه اطلاعات مکانی حوزه های آبخیز استان، گامی بلند در جهت توسعه پایدار مبتنی بر دانش روز آبخیزداری برداشته شود.

خیرین آبخیزداری در ایستگاه سیریک

خیرین وارد عرصه آبخیزداری در شهرستان سیریک شدند: 

 

پس از اجرای موفق 11 طرح آبخیزداری با سرمایه گذاری افراد خیر در سطح شهرستانهای استان از جمله بندرلنگه، بستک و قشم ، عملیات اجرایی اولین طرح آبخیزداری با 100% اعتبار خیریه در شهرستان سیریک با حضور نماینده استان در مجلس، مسئولین استان و شهرستان و همچنین نماینده فرد خیر در روستای گونمردی آغاز شد. این اقدام پسندیده و در خور تقدیر که در نوع خود در کشور کم نظیر است، نیازمند گسترش و تقویت از طریق سازماندهی و تشویق آنانی دارد که دل در گرو آبادانی این مرز و بوم دارند. امروز محدوده مشارکت افراد خیر از مسجد، مدرسه و مراکز درمانی فراتر رفته و به بخش مهم آب و آبخیزداری رسیده است. موضوعی که در گذشته بیشتر در ساخت برکه (آب انبار) شاهد بودیم و امروز علاوه بر برکه با شناساندن ظرفیت آبخیزداری این بخش را نیز شامل شده است. حضور مقامات عالی از جمله نماینده مجلس در آیین افتتاح اینگونه طرحها نویدبخش دلگرمی و هدایت بیشتر خیرین به سرمایه گذاری در امور آبخیزداری می باشد. انسجام بخشی به امر از طریق تشکیل مجمع خیرین آبخیزداری استان و قدردانی از این اقدام ارزنده موضوعی است که در مقطع حاضر راهگشاست. 

اینجانب به سهم خود از خیر محترم سرمایه گذار طرح جناب آقای شیخ عبدالجلیل قاسمی و نماینده محترم ایشان حاج عیسی ملاحی قدردانی می نمایم. اجرکم عندالله

بارقه ی امید ؛ توجه بیشتر به مدیریت آبخیزها در دولت جدید

 روزنامه دنیای اقتصاد در شماره 3024 مورخ 2/7/92 به نقل از خبرگزاری مهر از قول آقای رحیم میدانی معاون وزیر نیرو در امور آب و آبفا با اعلام اینکه حفاظت و حراست از منابع آبی کشور، مهم‌ترین برنامه وزارت نیرو در دولت یازدهم است، گفت: نهادی در کشور باید مسوولیت حوضه‌های آبریز را به عهده بگیرد. این گفته از سوی مقامات وزارت نیرو همسو با نظر کارشناسان آبخیزداری مبنی بر ضرورت تغییر از نگاه بخشی نگر به رویکرد جامع نگر است. نگرشی اکوسیستمی در مدیریت و بهره برداری از توان و منابع سرزمین است. موضوعی که نه در مدیریت یکپارچه منابع آب، بلکه فراتر از آن در بحث مدیریت جامع حوزه های آبخیز در تعامل آب، خاک، گیاه، حیات جانوری و انسان در چرخه طبیعت بصورت متوازن و نظام مند برابر قوانین اکولوژیک بایستی برقرار گردد. مدیریت حوزه های آبخیز کشور بر اساس قوانین موجود بر عهده ی سازمان جنگلها، مراتع و آبخیزداری کشور است. ارتقای جایگاه این نهاد و اعمال صحیح مدیریت جامع حوزه های آبخیز امر مهمی است که می تواند از چالش های موجود بویژه در بخش منابع طبیعی و زیست محیطی از قبیل خشک شدن دریاچه ارومیه، بحران تهی شده آبخوان های زیرزمینی و همچنین گسترش بیابان زایی و پدیده ریزگردها، بهم خوردن تعادل اکولوژیک و هیدرولوژیک حوزه های آبخیز و امثالهم در یک برنامه ریزی جامع و هماهنگ جلوگیری نماید. این بارقه ی امید و نگاه جدید اکوسیستمی مسئولان بخش آب کشور، کارشناسان آبخیزداری و منابع طبیعی را به مدیریت آینده سرزمینی کشور خوش بین نموده است. امید است اقدام عملی دولت تدبیر و امید در این عرصه هر چه زودتر به منصه ی ظهور برسد.  

وضعیت قنات در استان هرمزگان

استان هرمزگان در سطح 6 شهرستان دارای قنات می باشد. شهرستانهای حاجی آباد، رودان، بندرعباس، بستک، بندرلنگه و پارسیان به ترتیب دارای بیشترین میزان قنات در سطح استان هستند. در جدول زیر آمار قنوات استان به تفکیک شهرستان ارائه شده است.

جدول وضعیت قنوات استان هرمزگان 

شهرستان	تعدادقنات	تعداد چاه (میله)	طول قنات (متر)	میزان آب استحصالی (لیتردرثانیه)	سطح اراضی زیر دست (هکتار)	تعداد مالکین
رودان	37	2136	54250	1155	1449	625
بندرعباس	32	640	30060	935	4160	2207
بندرلنگه	4	511	823	66	121	50
پارسیان	3	350	5600	61	30	160
بستک	8	972	14100	216	236	202
حاجی آباد	77	8128	79400	482	3187	3418
جمع	161	12737	184233	2933	9183	6662

 هرمزگان دارای 161 رشته قنات به طول 184 کیلومتر است. این قنوات در مجموع با ظرفیت آبدهی 2933 لیتر در ثانیه، 9183 هکتار سطح زیرکشت را پوشش می دهد که توسط 6662 مالک بهربرداری می شود. طولانی ترین رشته قنات استان در شهرستان حاجی آباد بنام قنات خوشاباد و قنات فخرآباد با 6000 متر طول و بیشترین میزان آبدهی قنات در شهرستان رودان بنام کهنوج بالا با 150 لیتر در ثانیه می باشد .  

 قنات بیش از 10 درصد آبهای استحصالی زیرزمینی در سطح استان را تامین می نماید و بیش از 12 درصد تولیدات کشاورزی به آب استحصالی از قنوات وابسته است. آنچه مسلم است در شرایط کنونی با توجه به وضعیت بهره برداری آبهای زیرزمینی  از آبخوان های استان و همچنین خشکسالی های اخیر، قنوات از آبدهی لازم برخوردار نیست.بطوریکه با حفر چاه های عمیق و نیمه عمیق و برداشت بیش از ظرفیت از آبهای زیر زمینی شاهد سیر قهقرایی قنوات در استان هستیم . احیای قنوات از طریق اجرای طرحهای آبخیزداری در محدوده بالادست قنوات موضوعی است که در تلفیق با لایروبی و مرمت قنات های استان ضامن حفظ و استمرار آبدهی پایدار قنوات به شمار میرود.بدون شک انجام طرحهای آبخیزداری در سطح حوزه های آبخیز مشرف به قنوات علاوه بر افزایش آبدهی آن، می تواند قنات را در برابر خسارات سیل نیز ایمن نماید.

غدیر آب باران نمونه ای از دانش بومی آبخیزداری در استان هرمزگان

سازه ای خاکی به اشکال دایره ای، بیضوی و هلالی شکل شبیه گوراب و تورکینست که به منظور جمع آوری آب باران در مناطق خشک هرمزگان توسط مردم از قدیم الایام به منظور استحصال بارش ها جهت مصارف خانگی و همچنین شرب دام مورد استفاده قرار می گیرد. در مناطق غرب استان و عمدتاٌ شهرستان بندرلنگه به این نام معروف و همچنان توسط مردم احداث و بهره برداری میشود. هر چند در مناطق شرق انواع هلالی آن بیشتر گسترش داشته و در سنوات اخیر اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان با بهره گیری از این تکنیک بومی در امر احیای بیابان و توسعه درختکاری به کمک مدیریت هرزآب تحت نام بند و بندسار بهره جسته است. 

غدیر آب باران در اراضی کم شیب با نفوذپذیری پایین و امکان نگهداشت آب نسبتا طولانی احداث می گردد. این سازه سنتی آبخیزداری با خاکبرداری با عمق حدود 2 تا 3 متر از سمت بالادست و احداث خاکریز بخصوص در سمت پایین دست با ارتفاع کوتاه 1تا 5/1 و ارتفاع خاکریز بلند تا حدود 3 متر با وسعت آبگیر کمتر از یک هکتار و عمدتاٌ حدود 5/0 هکتار ساخته می شود. حجم آبگیری غدیر های آب باران متناسب با آورد آبراهه های کوچک منتهی به آن و در سطوح دشتی بدون آبراه مشخص، متناسب با سطح آبخیز مشرف به غدیر می باشد به نحوی که سازه های مذکور ظرفیت نگهداشت کامل رواناب سطح آبخیز بالادست را دارا بوده و به همین دلیل اغلب بدون سازه سرریز آب مازاد ساخته میشوند. غدیر آب باران در اراضی کم شیب مناطق مرتفع کوهستانی که فاقد آب زیرزمینی است بیشتر  رواج دارد. شکل زیر نمونه ای از غدیر آب باران در روستای بن کوه هرسین از توابع شهرستان بندرلنگه را نشان می دهد. مردم منطقه کم آب مذکور که بیشتر دامدار هستند آب شرب خود را از طریق ساخت برکه و آب مورد نیاز جهت مصارف خانگی و شرب دام را به کمک ساخت غدیر آب باران تامین می کنند.