هرمزگان گنجینه دانش بومی آبخیزداری

موقعیت و شرایط استان بر روی کمربند خشک جهان، موجب خلق تجارب محلی ذیقیمتی در زمینه حفظ منابع آب و خاک، استحصال بارش و بهره برداری از سیلاب در این خطه از سواحل و کرانه های خلیج فارس و دریای عمان گردیده است. مردم هرمزگان با توجه به محدودیت های اقلیمی و خشکی محیطی این خطه، از دیرباز اقدامات مختلفی را در زمینه بهره برداری از منابع آب و خاک و استحصال باران که بصورت سنتی توسط خود مردم کسب شده، مورد استفاده قرار می دهند. 

تاکنون 22 مورد از شیوه های سنتی حفاظت آب و خاک در استان هرمزگان شناسایی شده است. متدهای مذکور عمدتا" در زمینه استحصال بارش، مدیریت و بهره برداری از سیلاب جهت مصارف شرب، خانگی، زراعت سیلابی و احیای اراضی است. روشهای جداسازی آب شور و شیرین و همچنین مدیریت رواناب در نوار ساحلی خلیج فارس با طراحی منحصربفرد در کشور بی نظیر است. آنچه به دانش بومی در سالهای اخیر اهمیت بخشیده است، ضرورت دستیابی به فن آوری و دانش مناسبی است که در عین پاسخگویی به نیازهای رو به رشد جامعه، منابع محدود طبیعی را نیز بگونه ای پایدار مورد بهره برداری قرار دهد. 

سیمای آبخیزهای هرمزگان

استان هرمزگان با توجه به موقعیت جغرافیایی ، شرایط اقلیمی و برخورداری از رطوبت نسبی هوا از شرایط طبیعی متمایزی نسبت به دیگر نقاط کشور برخوردار است . همچنین وجود بیشترین جزایر ایرانی خلیج همیشه فارس در قلمرو جغرافیایی هرمزگان با 14 جزیره مهم بزرگ و کوچک با محیط بکر طبیعی (شامل قشم، کیش، ابوموسی، تنب بزرگ، تنب کوچک، هرمز، هنگام، لاوان، لارک، فارو، سیری، شیدور، هندرابی و فرور  از ویژگیهای خاص عرصه های منابع طبیعی استان به شمار می روند .

• مساحت حوزه های آبخیز استان                                            10000000                  هکتار
• مساحت حوزه آبخیز سدها                                                    1005000                    هکتار
• مساحت حوزه های داخلی و فاقد سد                                       6052000                    هکتار
• مساحت حوزه های آبخیز شهری و روستایی                             136200                     هکتار

از نظر طبیعی استان هرمزگان به 17 حوزه آبخیز اصلی تقسیم می گردد . از مجموع مساحت حوزه های آبخیز استان ، سطحی معادل 810 هزار هکتار حوزه آبخیز سدهای موجود و 195 هزار هکتار حوزه سد های در دست ساختمان را تشکیل می دهند. حدود 30% وسعت آبخیزهای هرمزگان در استانهای همجوار (فارس ، کرمان و بوشهر) واقع گردیده است و به همین دلیل هرمزگان میزبان سیلابهای ورودی از استانهای مذکور به شمار می رود.

حدود 8/5 میلیون هکتار از حوزه های آبخیز ( معادل 80 درصد از سطح استان ) سیل خیز می باشد . بعبارتی این عرصه ها در تولید هرزآبها و روانابهای سطحی سریع نقش دارند بطوریکه این عرصه ها سالانه بیش از 5 میلیارد مترمکعب رواناب مستقیم و سریع تولید می نماید که این خود مبین استعداد فرسایش پذیری و تشدید پیامدهای خشکسالی نیز می باشد .

بطور کلی در وضعیت موجود حدود 14 شهر ،  545 پارچه آبادی، 58000 هکتار از اراضی زراعی ( باغات ، اراضی آبی و دیم واقع در دشت ها و حاشیه رودخانه ها ) ، 29 رشته قنات و بخش قابل توجهی از جاده ها و راههای ارتباطی در معرض خطر سیل گیری است .

میزان فرسایش خاک در سطح 6 میلیون هکتار از حوزه های آبخیز استان بطور متوسط سالانه حدود 26 تن در هکتار و متوسط سالیانه رسوب معادل 13 تن در هکتار می باشد .

اندازه گیری ایستگاههای هیدرومتری و همچنین نتایج عمق یابی مخزن سدهای مهم استان ( میناب و جگین ) ، میزان رسوب وارده به این دو سد معادل 2/16 میلیون مترمکعب در سال برآورد شده است .

بیلان منفی آبخوان ها و روند نامطلوب کمی و کیفی سفره های آب زیرزمینی در 31 دشت مهم استان ، ورود بخشی از سیلابهای استانهای همجوار فارس ، بوشهر و کرمان به استان و شور شدن حجم عظیم 4 میلیارد مترمکعب از سیلابهای استان بواسطه عبور از گنبد های نمکی و ورود به رودخانه های شور از دیگر خصوصیات و شرایط موجود آبخیزهای هرمزگان به شمار می روند .

بررسی پیشینه فعالیت آبخیزداری در استان هرمزگان و ملاحظه گنجینه عظیم دانش بومی آبخیزداری در این استان حاکی از ریشه دار بودن فعل آبخیزداری در این خطه خشک از کشور است. سامانه های سطوح آبگیر باران ، مدیریت و بهره برداری سنتی از سیلابها ، جداسازی آب شور و شیرین ، حفظ خاک ، بهره برداری از اراضی شیبدار و زراعت سیلابی مجموعه اقداماتی است که توسط مردم هرمزگان در منطقه خشک جزایر و کرانه های خلیج فارس و سواحل دریای عمان از دیرباز مورد استفاده و بهره برداری قرار می گیرد.

فعالیت رسمی آبخیزداری در استان از ابتدای دهه 50 با استقرار کمپ آبخیزداری در حوزه آبخیز سد استقلال میناب آغاز  و پس از آن و بویژه از ابتدای دهه 70 و طی دو دهه اخیر در اقصی نقاط استان توسعه یافت . به نحوی که گسترش فعالیت های آبخیزداری از غربی ترین مناطق استان در بخش کوشکنار پارسیان تا منتهی الیه مرز شرقی استان در روستای کیدر کاشی جاسک و روستای آخران بشاگرد، هم مرز با استان سیستان و بلوچستان و همچنین در سواحل و جزایر استان (قشم، هنگام، لارک، فارو و ...) تا مناطق مرتفع شمالی استان چشمگیر می باشد.

تصاویر

جزیره ابوموسی