ضرورت بهره گیری از ظرفیت آبزی پروری در مخازن سازه های آبخیزداری هرمزگان

اصول بهره وری و راهبردهای کلان اقتصاد مقاومتی ایجاب می کند از ظرفیت ها بصورت چند منظوره استفاده تا با حداکثر بهره وری شاهد ارتقای کارایی در سرمایه گذاری ها باشیم. در این میان با توجه به اینکه آب اصلی ترین عامل محدود کننده سرمایه گذاری و توسعه در شرایط اقلیمی ماست، بدون تردید بهره گیری از ظرفیت چندمنظوره طرحهای آبخیزداری علاوه بر تامین اهداف اصلی از قبیل حفاظت آب و خاک، پیشگیری و مهار سیل و تغذیه آبخوان های زیرزمینی قادر است نقش موثری در تقویت و پایداری منابع آب شرب و کشاورزی، فراهم سازی بستر توسعه گردشگری و ایجاد تفرجگاه و همچنین بوجود آوردن ظرفیت پرورش آبزیان (ماهیان گرم آبی و سرد آبی، ماهی در قفس و پرورش لارو میگوی مولد) در سطح استان ایفا نماید.

 مخازن سازه های آبخیزداری در بیش از 50 نقطه از استان دارای قابلیت دائمی و فصلی جهت آبزی پروری است که بر این اساس  اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان از سنوات گذشته با هماهنگی اداره کل شیلات نسبت به بهره برداری از ظرفیت مذکور بصورت پراکنده در برخی از نقاط استان اقدام نموده است. فعال سازی کامل ظرفیت مذکور همسو با اهداف مدیریت جامع حوزه های آبخیز در راستای رونق تولید و اشتغال و پایداری روستاهای استان در سالجاری مد نظر می باشد.

سازه های آبخیزداری لاورفین بندرعباس، تنگ سهران و کاهکن بشاگرد، کنارجو، سرارو، پوگو و مکران سیریک، تلنگ کشتاران میناب، جناح و لاورمیستان بستک، بونجی و کوئیک جاسک، لایگزان نساء حاجی آباد، سریدان و لیو گاوبندی پارسیان، گورزین و چاهو شرقی قشم از جمله موارد دارای قابلیت آبزی پروری به شمار می رود.  علاقمندان می توانند با اخذ مجوز سرمایه گذاری شیلاتی در مخازن سدهای آبخیزداری استان اقدام نمایند.

لزوم بکارگیری ظرفیت های آبخیزداری در جهت تقویت منابع آب روستایی در هرمزگان

کم آبی و محدودیت منابع آب از موانع جدی توسعه روستایی در هرمزگان به شمار می رود. در این میان ناپایداری و کمبود آب شرب از جمله دغدغه های جدی مردم و اولویت مسئولین امر محسوب می گردد. برخی از روستاها فاقد آب هستند و در برخی دیگر از آبادی ها، چاه ها، چشمه ها و سایر منابع تامین آب روستایی در مواقع خشکسالی و فصول گرم سال کم آب شده و گاهاٌ بطور کامل خشکیده و بحران آب بوجود می آورد. تحت این شرایط استفاده از قابلیت های آبخیزداری و آبخوانداری و بهره برداری از ظرفیت باران و سیلاب در جهت تقویت و پایداری منابع آب موجود و کمک به تامین آب در مناطق فاقد آب کافی که امکان تامین از دیگر منابع را ندارند اجتناب ناپذیر است. موضوعی که  تبصره ب ماده 7 قانون توسعه و بهینه سازی آب شرب شهری و روستایی تصریح نموده است.
در این راستا تدوین برنامه آبخیزداری در راستای پایداری منابع و تامین کسری آب 175 روستای هرمزگان در اولویت قرار دارد. تعریف برنامه آبخیزداری در خصوص آب روستایی در استان در سه سطح مد نظر است؛ آبخیزداری در 59 روستای فاقد منابع آب که نیازمند اجرای عملیات آبخیزداری در راستای کمک به تامین آب می باشد، تقویت منابع آب 77 روستای استان که با کم آبی مواجه اند و همچنین 39 روستای استان که جهت پایداری منابع آب شرب موجود به اجرای عملیات آبخیزداری نیاز دارند.

از مجموع 175 روستای فوق الذکر، 57 روستا در شهرستان بشاگرد، 38 روستا در شهرستان بستک، 28 روستا در شهرستان حاجی آباد، 22 روستا در شهرستان بندرعباس، 16 روستا در شهرستان بندرخمیر، 7 روستا در شهرستان سیریک، 4 روستا در شهرستان رودان و 3 روستا در شهرستان پارسیان قرار دارند.

امید است با عنایت خاص برنامه ریزان و تصمیم گیران با اختصاص اعتبار لازم به آبخیزداری این مهم محقق گردد.

ثبت وقایع سیل هرمزگان

وقایع سیل استان بر روی پایگاه اطلاعاتی بانک سیل سازمان جنگلها، مراتع و آبخیزداری کشور ثبت می گردد. بدون تردید برنامه ریزی و مدیریت جامع حوزه های آبخیز مستلزم در دست بودن آمار و اطلاعات دقیق از پارامترهای دخیل است. در این میان با توجه به رگباری بودن بارش ها و سیلخیز بودن استان این امر در هرمزگان از ضرورت بالایی برخوردار می باشد. به نحوی که همه ساله مناطق مختلف استان در اغلب بارندگی ها با مشکلات و خسارات متعدد ناشی از سیل مواجه هستند که خسارات جانی و مالی فراوانی را به مردم استان وارد می نماید.

 برنامه آبخیزداری بر پیشگیری و مهار سیل از طریق مدیریت حوزه های آبخیز و کنترل رواناب ها از سرمنشا شکل گیری سیلاب در بالادست معطوف است. برای اولویت بندی مناطق پر خطر سیل و برنامه ریزی درست در جهت پیشگیری از سیل نیازمند اطلاعات دقیق از مناطق مختلف استان هستیم که در این راستا  کلیه وقایع و رخدادهای سیل و خسارات وارده ناشی از آن در سطح استان بصورت مستمر در قالب کاربرگ های مخصوص شامل موقعیت رخداد سیل، حوزه آبخیز اصلی و فرعی، محدوده تحت تاثیر سیلاب، میزان بارندگی، خسارات جانی و مالی و ... توسط معاونت آبخیزداری اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان در بانک سیل ثبت می گردد.

شایان ذکر است تاکنون تعداد 152 رخداد سیل از استان هرمزگان در قالب کاربرگ های اطلاعات بانک سیل سازمان جنگلها، مراتع و آبخیزداری کشور به ثبت رسیده است که بیشترین رخدادهای سیل مربوط به شهرستان های بندرعباس و میناب می باشد.

شناسایی 40 کانون بحرانی فرسایش گالی در هرمزگان

 با اجرای طرح شناسایی کانون های بحرانی فرسایش گالی در استان هرمزگان از سوی اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان با همکاری مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی استان، 40 کانون بحرانی فرسایش خندقی (گالی) در 10 منطقه در سطح استان هرمزگان شناسایی و ثبت گردیده است. محدوده های حاد آبکندی در مناطق مختلف استان از جمله بوچیر گاوبندی، کندران و گزیر بندرلنگه، نیدان بستک، فارغان احمدی، حسن لنگی بندرعباس، گوربند میناب، گونمردی، گزان بزین، همزانگ و بندگرمان سیریک، شیرآهن و گابریک جاسک شناسایی و با بررسی اراضی گالی خیز نقشه پهنه بندی خطر فرسایش گالی در استان هرمزگان تهیه گردیده است. دره ی ستاره ها در جزیره قشم از نمونه های شناخته شده در زمره ی جاذبه های گردشگری است که با مکانیسم فرسایش گالی ایجاد شده است.

حساسیت خاک، بارش های با شدت زیاد، تغییر کاربری اراضی، مهاجرت در اثر خشکسالی، رها سازی اراضی دیم، تخریب پوشش گیاهی، عدم مدیریت سیلاب، دخالت های انسانی در انحراف و تمرکز سیلاب و اقدامات عمرانی نادرست از جمله عوامل اصلی ایجاد و گسترش کانون های گالی در استان به شمار می روند که منجر به تشکیل گالی ها و خندق های عمیق به عمق یک تا 10 متر با نرخ جابجایی بیش از 300 متر در سال در استان هرمزگان گردیده است.

تخریب اراضی، هدررفت خاک، خسارت به عرصه های منابع طبیعی، اراضی کشاورزی، ابنیه و تاسیسات زیربنایی، تهدید روستاها و اماکن مسکونی، رسوب زایی و تشدید رسوبگذاری در مسیل ها، سازه های آبی و بنادر از جمله تبعات فرسایش گالی است که بالا بردن سطح آگاهی مردم نسبت به این پدیده، عدم دخل و تصرف نادرست در طبیعت، ممانعت از تخریب منابع طبیعی، جلوگیری از تغییر کاربری اراضی و مدیریت رواناب ها در سطح حوزه های آبخیز از بالادست با اجرای طرح های آبخیزداری بویژه سامانه های آبگیر باران و احیای پوشش گیاهی از مهمترین اقدامات پیشگیرانه در کنترل گالی در شرایط استان هرمزگان به شمار می رود.

در برخی از مناطق استان، نظیر دشت کندران بندرلنگه و دشت حسن لنگی بندرعباس، مهار گالی مطالبه اجتماعی و دغدغه جدی مردم شده است. در این راستا اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان با انجام مطالعات کنترل گالی در فاز تفصیلی – اجرایی و تهیه طرح در سطح 25800 هکتار از حوزه های آبخیز کانون های بحرانی که تخریب اراضی، تهدید روستا و تاسیسات زیربنایی را بدنبال دارد که امید است با اختصاص اعتبارات لازم در سال 1396 فاز نخست طرح عملیاتی گردد.

گالی حوزه کندران بندرلنگه

گالی دشت حسن لنگی بندرعباس

قدمت فعالیت کنترل گالی در استان هرمزگان

   فرسایش خندقی یا گالی (Gally Erusion) یکی از اقسام فرسایش خاک است که توسط آب ایجاد می گردد و از آن بعنوان آبکند نیز نام برده میشود. این نوع فرسایش که از اشکال حاد و بحرانی فرسایش خاک به شمار می رود، بیشتر در اراضی دشتی با خاکهای ریزدانه و دارای املاح انحلال پذیر دیده می شود که اغلب سبب از بین رفتن خاکهای حاصلخیز اراضی کشاورزی و مرتعی می گردد. گالی ها معمولاً بصورت پنجه ای به سوی اراضی بالادست پیشروی می کند و قسمت فعال گالی که سر خندق یا هدکت نام دارد، باعث خوردگی اراضی بالادست و انتقال رسوبات آن به مناطق پایین دست می شود. در اصطلاح محلی در برخی از مناطق هرمزگان گالی را خرند (kharand ) یا خران (kharran) نیز می نامند.

فرسایش خندقی (گالی) در حوزه آبخیز کندران بندرلنگه

  این نوع فرسایش، بدلیل نوع رژیم بارندگی منطقه و حساسیت خاک به فرسایش، در بسیاری از مناطق استان به چشم می خورد. اقدامات مردمی در زمینه کنترل گالی و مدیریت عرصه های گالی خیز با وجود دانش بومی آبخیزداری در هرمزگان دارای سابقه ای طولانی است. قدمت سازه های ساروجی موجود که موجب تثبیت گالی در برخی از نقاط استان نظیر دشت گزیر گردیده است به حدود 400 سال می رسد که شاید با توجه به عدم اطلاع دقیق از اولین اقدامات صورت گرفته در این زمینه مقارن با تاریخچه مدیریت گالی در کشور باشد.       

منطقه گزیر در شهرستان بندرلنگه یکی از این مناطق است که اقدامات خوبی، در راستای کنترل گالی و حفاظت خاک، توسط مردم انجام گرفته است. احداث بندهای ساروجی از سازه هایی است که جهت کنترل گالی مورد استفاده بوده است. این سازه ها در قسمت پایین پنجه زهکش و در نقاطی که امکان اتصال و تحکیم تکیه گاه وجود داشته، ساخته شده است. ارتفاع مفید بندها از نکات ظریفی است که بیشترین تاثیر را بر مهار هدکت ها و جلوگیری از پیشروی آنها داشته است. این ارتفاع به گونه ای تنظیم می گردد که با ایجاد تیغه ای از آب به ضخامت حدود یک متر بر روی پیشانی هدکت از حرکت گالی به سمت بالادست جلوگیری می نماید. کارکرد این نوع سازه های سنتی علاوه بر کنترل گالی، با مهار رسوبات در پشت بند، سبب بازیافت اراضی نیز می گردد. بطور کلی با مدیریت سنتی سیلاب در سطح دشت، از تمرکز آب و پتانسیل ایجاد گالی جلوگیری می شود.

عل (Al) سازه سنتی جهت کنترل گالی و حفاظت خاک در دشت گزیر بندرلنگه

تثبیت گالی و استقرار پوشش گیاهی موید کارکرد اثربخش این دانش بومی آبخیزداری است

   اجرای سازه در اینگونه ساختگاه ها با مشکلاتی مواجه می باشد. از جمله اینکه بدلیل سست بودن زمین، اتصال سازه به تکیه گاه بخوبی انجام نمی گیرد که این امر با توجه به املاح زیاد در خاک، باعث شستشوی زیر تکیه گاه و آسیب دیدگی سازه می گردد. مردم در گذشته با پی بردن به این موضوع، با احداث دستک های قوسی جانبی بنام گوش (Goosh) و دستکهای مستقیم بصورت آنکراژ در امتداد محور سازه، به نوعی تکیه گاه را تحکیم و سازه را پایدار می نمودند. همچنین به منظور جلوگیری از پای پینگ و شستشوی زیر سد، بخشی از ارتفاع مفید بند را با خاک مناسب دارای شن و ماسه و مخلوط در قسمت سراب پر می نمایند که این امر از نظر اصول فنی در پایداری چکدام ها و سدهای اصلاحی بصورت علمی نیز تایید و توصیه می گردد.

   از دیگر روشهای کنترل گالی، روش "خاره سنگ" است. در این شیوه بوته های خشکیده و شاخ و برگ درختان خاردار و سنگ در محل پیشروی سر هدکت قرار داده و بدینوسیله هدکت تثبیت و از حرکت گالی جلوگیری بعمل می آید.  

"خاره سنگ" شیوه سنتی تثبیت هدکت و کنترل گالی (دهتل بستک 1394)

نمونه ای از بندهای کنترل گالی دشت گزیر

اجرا شده بر اساس الگوی برگرفته از تلفیق دانش بومی و نوین توسط معاونت آبخیزداری

نمایی از گالی های تثبیت شده در بالادست سازه آبخیزداری

 (جلوگیری از پیشروی گالی به سمت اراضی کشاورزی و استقرار پوشش گیاهی)