استان هرمزگان- شهرستان بندرعباس- خروجی حوزه آبخیز هماگ ؛ رودخانه سیخوران به روایت تصویر - آبان 1396

معرفی دانش بومی آبخیزداری در هرمزگان - دربند و کش بند

امروزه توجه به دانش بومی در زمینه آب و خاک، بدلیل کارکردهای مطلوب آن و بویژه اطمینان از سازگاری بالا و حفظ توازن بوم شناختی و همچنین همراهی و مشارکت مردمی از اهمیت بسزایی برخوردار است.آنچه به گردآوری و تدوین دانش بومی در سالهای اخیر اهمیت مضاعف بخشیده است، ضرورت دستیابی به فن آوری و دانش مناسبی است که در عین پاسخگویی به نیازهای رو به رشد جوامع، منابع محدود طبیعی را نیز به گونه ای پایدار مورد بهره برداری قرار دهد.رسیدن به این دانش مناسب، تنها از راه تلفیق دانش رسمی و دانش بومی میسر است.بنابراین هر اقدامی برای گردآوری دانش بومی آبخیزداری و بهره گیری از این حکمت دیرین و تلفیق آن با علوم نوین در شرایط کنونی امری ضروری است.مردم هرمزگان با توجه به محدودیت های اقلیمی و خشکی محیطی این خطه، از دیرباز اقدامات مختلفی را در زمینه بهره برداری از منابع آب و خاک و استحصال باران، که بصورت سنتی و تجربی توسط خود مردم کسب شده، مورد استفاده قرار می دهند.

سامانه های سطوح آبگیر باران ، مدیریت و بهره برداری سنتی از سیلابها ، جداسازی آب شور و شیرین ، حفظ خاک ، بهره برداری از اراضی شیبدار و زراعت سیلابی مجموعه اقداماتی است که توسط مردم در منطقه خشک هرمزگان، جزایر و کرانه های خلیج فارس و سواحل دریای عمان مورد استفاده قرار می گیرد. این گنجینه شناسایی شده شامل شیوه های سنتی حفاظت و بهره برداری از منابع آب و خاک است که با بررسی اجمالی اهداف و کارکردها، جانمایی و مکانیابی ، چگونگی طراحی، اجرا و بهره برداری معرفی گردیده اند.

در این مقال به معرفی اجمالی سازه های دربند و کش بند بعنوان یکی از الگوهای دانش بومی آبخیزداری در استان هرمزگان می پردازیم :

دربند و کش بند (Darband & Kashband)

چکدام های دربند و کش بند از جمله سازه های سنتی و بومی آبخیزداری هستند که توسط بومیان هرمزگانی در آبراهه های مناطق کوهستانی جهت ایجاد بستر کشت و زرع احداث می گردند. این نوع بندهای کوتاه واحدهای معیشت مردم محلی به شمار می روند و در نظام حقوق عرفی محلی آبراهه ها  و دره های سبز شده با احداث دربندها و کش بندها دارای مالک مشخص و صاحب حق و حقابه می باشد.

دربندها بصورت چکدام های عرضی کوتاه بصورت عمود بر جریات آب با ارتفاع تقریبی 1 تا 1.5 متر احداث می شوند و پس از رسوبگذاری در سالهای بعد افزایش ارتفاع داده میشوند. کش بندها به مثابه سیل بند های حاشیه رودخانه باعث حفاظت و بازیافت اراضی حاشیه آبراهه ها و ایجاد بستر کشت و حفظ رطوبت در خاک پشت آن می گردد. دربندها و کش بندها عمدتا از جنس خشکه چین بوده و با مصالح سنگ ساخته می شوند هر چند دربندهای بلند به ارتفاع 3-2.5 متر با سنگ و سیمان احداث می گردند. نخل (درخت خرما)، سیر و مرکبات از ارقام شاخص محصولات کشاورزی است که در دربندها و کش بندهای هرمزگان کشت می شوند. شهرستان بشاگرد در حوزه های آبخیز جگین، گابریک و سدیج و همچنین بخش های از شهرستان میناب در مجاورت بشاگرد دارای بیشترین گسترش دربند و کش بند هستند.

آبخیزداری استان هرمزگان با هدف توسعه مشارکت مردم، بروز رسانی و بهره برداری بهینه از اینگونه سازه های اثربخش بومی با توزیع سیمان و نهال نخل بعنوان نهاده دولتی و تامین سنگ و اجرای آن توسط مردم در توسعه چکدام های مذکور بویژه در حوزه آبخیز سد جگین در بشاگرد کوشیده است. تعدیل سرعت سیلاب، کاهش فرسایش خاک، مهار رسوب، استحصال زمین زراعی، تغذیه و تداوم زه آب و چشمه های پایین دست، ذخیره آب در رسوبات پشت بند و تامین رطوبت مورد نیاز کشت از اهداف و اثرات احداث سازه های دربند و کش بند در هرمزگان به شمار می روند. بر اساس برآورد موجود بیش از 4000 سازه دربند و کش بند در استان هرمزگان ساخته شده است.

دربندهای احداث شده در سطح حوزه آبخیز جگین - بشاگرد هرمزگان

کش بند - روستای دستگردناگرد بشاگرد - استان هرمزگان

کاشت سیر در کش بند های روستای درکاه بشاگرد - 1396

نمایی از منازل کپری روستای درکاه بشاگرد


خرما و سیر دو محصول ارگانیک تولیدی در دربندها و کش بندهای بشاگرد هرمزگان

ایجاد پارک آبخیز؛ بهره گیری از ظرفیت چشم اندازها و مناظر آبی حوزه های آبخیز در توسعه تفرجگاه

پارک آبخیز در حقیقت نوعی پارک یا بوستان محسوب میشود که با استفاده از ظرفیت حوزه های آبخیز و موقعیت دره ها در مناطق کوهستانی ایجاد می گردند. بهره گیری از مناظر طبیعی و چشم انداز آبی از ویژگیهای بارز اینگونه تفرجگاه هاست که با استفاده از سازه های آبخیزداری بعنوان المان های ویژه پارک آبخیز اعم از ایجاد آبشار، احداث چکدام های مختلف و متنوع متناسب با قابلیت و استعداد طبیعی حوزه، تراس بندی و کاشت گونه های درختی و درختچه ای بومی سازگار با اقلیم منطقه با هدف بهره گیری از ظرفیت حوزه های آبخیز در توسعه بوم گردشگری و طبیعت گردی طراحی و ایجاد می گردند.

احداث اولین پارک آبخیز استان هرمزگان در حوزه هماگ بندرعباس با سرمایه گذاری بخش خصوصی توسط اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان در دست بررسی قرار دارد. این پارک آبخیز در سطح 10 هکتار با سرمایه گذاری اولیه به میزان 30 میلیارد ریال در بام استان واقع در ارتفاعات کوه هماگ بعنوان منطقه ییلاقی و خوش آب و هوای بندرعباس در حوزه آبخیز سراب جاماش (حوزه پایلوت طرح مدیریت جامع حوزه آبخیز) ایجاد می گردد. احداث این پارک آبخیز؛ توسعه تفرجگاه و در کنار آن ایجاد اقامتگاه روستایی و خانه های بوم گردی می تواند این کوهستان زیبا با هوای مطبوع را به مقصد گردشگری تبدیل نماید.   

حوزه های آبخیز معرف و زوجی؛ مراکز تولید داده آبخیزداری در کشور

شبکه 14گانه ایستگاه های آبخیزداری حوزه های آبخیز معرف و زوجی کشور، پیشرفته ترین مرکز تولید داده و پایش شاخص های حوزه های آبخیز در پهنه های همگن اقالیم مختلف کشور است.

حوزه آبخیز معرف و زوجی دهگین در زمره ی شبکه ایستگاه های آبخیزداری حوزه های زوجی کشور، معرف مناطق همگن اقلیم خشک کشور واقع در پنج استان؛ هرمزگان، سیستان و بلوچستان، فارس، کرمان و خراسان جنوبی و اولین ایستگاه آموزشی- ترویجی- تحقیقاتی آبخیزداری استان هرمزگان در منطقه رودخانه از توابع شهرستان رودان هرمزگان قرار دارد. این ایستگاه در حوزه ای به وسعت 350 هکتار شامل دو حوزه نمونه و شاهد با اهداف ثبت مستمر 17 فاکتور اقلیمی و داده مکانی و ارائه آمار واطلاعات دقیق منطقه ای از پارامترهای هواشناسی، هیدرومتری، فرسایش و رسوب، گیاه شناسی و آب های زیرزمینی، پایش شاخص های حوزه های آبخیز اقلیم خشک کشور، برنامه ریزی و اعمال الگوهای مدیریت حوزه های آبخیز، ارزیابی فنی، مدیریتی و اقتصادی- اجتماعی و کارکردهای اکوسیستم حوزه های آبخیز، ارائه الگوهای آموزشی – ترویجی فعالیتهای آبخیزداری و زمینه سازی انجام تحقیقات کاربردی، توسط اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان هرمزگان احداث گردیده است.

اهمیت روزافزون تولید داده و ضرورت آن برای برنامه ریزی توسعه پایدار با توجه به چالش های زیستی مبتلابه کشور ایجاب می نماید با توجه بیشتر به اینگونه مراکز ارزشمند، راهبری درست توسعه همگام با حفظ طبیعت و منابع طبیعی و زیستی در سطح کشور محقق شود.

حوزه آبخیز معرف – زوجی استان هرمزگان، دارای ایستگاه هواشناسی با تجهیزات خودکار و به روز جهت ثبت مستمر پارامترهای اقلیمی به فواصل زمانی 10 دقیقه، ایستگاه هیدرومتری جهت اندازه گیریهای سیلاب، میادین پین و پلاتهای اندازه گیری فرسایش خاک و تولید رسوب، ساختمان اداری، آزمایشگاه و مجموعه ای از اقسام فعالیتهای آبخیزداری اجرا شده در سطح حوزه نمونه می باشد.

 ایستگاه مذکور علاوه بر ایفای نقش تحت عنوان پایلوت ترویجی و کارگاه آموزشی، بعنوان پایگاه داده مکانی و بانک اطلاعاتی آبخیز استان، بستر مناسبی جهت انجام پژوهش های کاربردی مورد نیاز استان و مناطق جنوب کشور را فراهم نموده است. در حال حاضر چندین طرح تحقیقاتی از سوی اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان هرمزگان با همکاری مراکز تحقیقاتی و دانشگاه ها در ایستگاه مذکور در حال انجام می باشد.

شایان ذکر است داده تولیدی و تحلیل نتایج پایش شاخص های ایستگاه آبخیزداری حوزه معرف و زوجی دهگین بصورت ماهانه، فصلی و سالانه توسط معاونت آبخیزداری اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان تحت نظارت عالیه گروه حوزه های آبخیز معرف و زوجی دفتر آبخیزداری و حفاظت خاک سازمان جنگلها، مراتع و آبخیزداری کشور تدوین و منتشر می گردد.

اجرای موفق الگوی بومی آبخوانداری در هرمزگان

  بهره برداری بیش از ظرفیت از آبخوان های زیرزمینی و شرایط کنونی حاکم بر این منابع حیاتی ایجاب می نماید از تمامی قابلیت ها در جهت جبران بیلان منفی، تعادل بخشی، جلوگیری از فرونشست زمین و حفظ توازن اکولوژیک مناطق استفاده گردد. اجرای موفق الگوی بومی آبخوانداری با تکیه بر دانش بومی آبخیزداری با مشارکت مردم در استان هرمزگان از این دست موارد مهم مورد نیاز در شرایط امروز کشورمان به شمار می رود. 

تکالیف قانونی مصرح در قوانین مصوب در این زمینه از جمله ماده 27 قانون افزایش بهره وری بخش کشاورزی و منابع طبیعی دال بر ارتقای سهم مهار نزولات آسمانی و جبران بیلان منفی دشت ها از طریق اجرای طرحهای آبخیزداری و آبخوانداری به میزان 7.5% در سال ایجاب می نماید علاوه بر شیوه های معمول از تمامی ظرفیت ها در این رابطه در جهت تحقق اهداف قانون و نجات سرزمین ایران استفاده گردد. در این میان بهره گیری از الگوهای پایدار منطبق بر دانش بومی و تلفیق آن با علوم و فنون نوین با مشارکت مردم از راهکارهای اصولی است که در اولویت برنامه های اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان هرمزگان قراردارد.  تدوین و چاپ کتاب دانش بومی آبخیزداری هرمزگان و اجرای الگوهای بومی موفق گامی در این مسیر به حساب می آید.

پس از شناسایی شیوه سنتی تغذیه آبخوان تحت عنوان "چاه نزو" در قالب دانش بومی آبخیزداری و تلفیق آن با دانش روز، الگوی بومی آبخوانداری در هرمزگان با مشارکت صدرصد طرح توسط جناب آقای عبدالقادر حسینی آبخیزدار نمونه از خبرگان جوامع محلی و صاحب اندیشه و تجربه بومی آبخیزداری و فرزند خلف ایشان آقای مهندس عبدالواحد حسینی دانش آموخته علوم و مهندسی آبخیزداری در حوزه دشت گزیر شهرستان بندرلنگه اجرا شده است.

این طرح با هدف مهار سیلاب و تغذیه مستقیم آبخوان دشت گزیر مشتمل بر هدایت سیلاب و کنترل آن در بندهای ذخیره آب (بندآب ها یا تیربندهای خاکی) و تزریق به درون چاه نزو پس از ترسیب رسوبات معلق آن احداث شده است. تزریق آب به سفره آبخوان با طراحی مناسب بصورت کنترل شده در ترازهای مختلف انجام می گیرد. این سیستم دارای دریچه های کنترل و سرریز تخلیه آب مازاد است که با آبگیری طی بارندگی های نوروز امسال نقش موثری در تغذیه آبخوان دشت گزیر ایفا نموده است.       

 الگوی بومی آبخوانداری هرمزگان میتواند با کارکرد مطلوب بعنوان الگویی موفق در مخروط افکنه های آبرفتی کشور و در شرایط مشابه در راستای تغذیه آبخوان ها و تعادل بخشی آبهای زیرزمینی با مشارکت ذینفعان اجرا گردد.

تصاویر بیشتر از الگوی بومی آبخوانداری هرمزگان

 بازدید آقای دکتر پرویز گرشاسبی معاون آبخیزداری سازمان جنگلها، مراتع و آبخیزداری کشور

نوروز 1396