احداث چکدم های چپری با استفاده از شاخه و تنه نخل در هرمزگان

سازه های سبک آبخیزداری جهت مهار فرسایش خاک و تثبیت آبراهه های فرعی درجه یک و دو در حوزه آبخیز معرف و زوجی دهگین استان هرمزگان برای اولین بار با استفاده از شاخه درخت خرما (سوند Sevend) یا مهرباف و همچنین تنه نخل بعنوان مصالح ارزان قیمت، مقرون به صرفه و محلی در دسترس بصورت چکدم های چپری اجرا شد.

معرفی مدل هیدرولوژیکی توزیعی-فیزیکی در شبیه سازی رواناب سطحی

ضرورت حفاظت از سواحل استان هرمزگان در برابر فرسایش

 حفاظت از سواحل در برابر فرسایش خاک موضوع مهمی است که لازم است بیش از پیش مورد توجه واقع شود. فرسایش خاک باعث از بین رفتن اراضی ساحلی و خسارت به منازل و زیرساخت های روستایی در برخی مناطق استان نظیر روستای بوستانو گاوبندی از توابع شهرستان پارسیان گردیده است. ایمن سازی روستا و حفاظت از اراضی ساحلی مذکور از طریق اجرای طرح آبخیزداری مشتمل بر احداث دایک حفاظتی ساحلی در دستور کار اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان قرار دارد. 

 پدیده فرسایش سواحل باعث پیشروی دریا در خشکی و پدیده رسوبگذاری و ترسیب رسوبات حوزه های آبخیز بالادست در دریا باعث عقب نشینی آب در سواحل می گردد.  این دو پدیده علاوه بر تخریب خاک و خسارت به تاسیسات مجاور دریا، موجب جابجایی خط حریم دریا و مشکلات مترتب بر آن خواهد شد که می تواند مشکلات حقوقی و اجتماعی در سواحل استان بدنبال داشته باشد.

تثبیت سواحل و مهار فرسایش ساحلی با اجرای برنامه آبخیزداری و حفاظت از سواحل در گام نخست و پیش بینی تمهیدات در اجرای درست کاداستر اراضی ساحلی و حدنگاری حریم دریا و در نهایت تصویب قانون جامع حفاظت خاک از موارد مهمی است که باید بطور جد به آن پرداخته شود.

شایان ذکر است برنامه آبخیزداری در 34 حوزه آبخیز سواحل، بنادر و جزایر استان در سطح 970 هزار هکتار تدوین گردیده است و عملیات اجرایی طرح آبخیزداری حوزه بوستانو پارسیان بزودی آغاز خواهد گردید.

تصاویری از وضعیت فرسایش  ساحل بوستانو گاوبندی و خسارت به منازل روستایی

مهار کانون های گالی در هرمزگان

شناسایی و مهار کانون های بحرانی گالی در زمره اولویت های طرح آبخیزداری و حفاظت خاک در سطح استان قرار دارد. پس از تجربه موفق آبخیزداری استان در تثبیت گالی دشت گزیر بندرلنگه با بهره گیری از دانش بومی و انجام مطالعات کنترل گالی حوزه کندران در سطح 25800 هکتار، مهار دومین کانون بحرانی گالی در استان در دستور کار اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان قرار گرفت و عملیات اجرایی مهار دومین کانون بحرانی فرسایش خاک (گالی) استان در حوزه آبخیز کندران بندرلنگه آغاز گردید.

عملیات اجرایی مهار گالی کندران با هدف کنترل فرسایش خاک، حفاظت از اراضی و رفع مخاطرات تهدید گالی از روستای کندران و تاسیسات آن در پاسخ به مطالبات اجتماعی و برطرف کردن دغدغه های مردم در این زمینه در سه جبهه کاری آغاز و بصورت همزمان و توامان اجرا می گردد. عملیات فازهای اجرایی مذکور شامل کنترل سیل رودخانه گلنگو و جلوگیری از انحراف سیلاب به دشت کندران از طریق ساماندهی رودخانه و احداث سیل بند در فاز نخست، کاهش رواناب ورودی به سایت گالی با احداث بندها و تیربندهای خاکی برگرفته از دانش بومی توام با عملیات بیولوژیک و کاشت درختان مثمر و غیرمثمر محلی سازگار با اقلیم منطقه با مشارکت مردم در فاز دوم و تثبیت سایت بحرانی گالی با احداث سازه های کنترل گالی از پایین دست با الگوی پنجه به پاشنه و همچنین بازسازی سازه های قدیمی موجود در سایت با حفظ هویت تاریخی و باستانی آن با استفاده از مصالح ساروج برای نخستین بار در آبخیزداری استان در فاز سوم است.

حساسیت خاک، بارش های رگباری با شدت زیاد، تغییر کاربری اراضی، مهاجرت در اثر خشکسالی، رها سازی اراضی دیم، تخریب پوشش گیاهی، عدم مدیریت سیلاب، دخالت های انسانی در انحراف و تمرکز سیلاب و اقدامات عمرانی نادرست از جمله عوامل اصلی ایجاد و گسترش کانون های گالی در استان به شمار می روند که منجر به تشکیل گالی ها و خندق های عمیق به عمق یک تا 10 متر با نرخ جابجایی بیش از 300 متر در سال گردیده است.

تخریب اراضی، هدررفت خاک، خسارت به عرصه های منابع طبیعی، اراضی کشاورزی، ابنیه و تاسیسات زیربنایی، تهدید روستاها و اماکن مسکونی، رسوب زایی و تشدید رسوبگذاری در مسیل ها، سازه های آبی و بنادر از تبعات فرسایش گالی به شمار می رود.

بالا بردن سطح آگاهی مردم نسبت به این پدیده، عدم دخل و تصرف نادرست در طبیعت، ممانعت از تخریب منابع طبیعی، جلوگیری از تغییر کاربری اراضی و مدیریت رواناب ها در سطح حوزه های آبخیز از بالادست با اجرای طرح های آبخیزداری بویژه سامانه های آبگیر باران و احیای پوشش گیاهی از مهمترین اقدامات پیشگیرانه در کنترل گالی در شرایط استان هرمزگان محسوب می گردد.

مسیل رودخانه گلنگو در نقاط انحراف سیلاب به دشت کندران

موقعیت رودخانه گلنگو و دشت کندران

گسترش سایت گالی در مجاورت روستای کندران

نحوه پیشروی هدکت و پنجه های گالی به سمت اراضی بالادست

چگونگی ایجاد گالی در کانون بحرانی فرسایش خاک حوزه آبخیز کندران

تخلیه سیلاب بدرون سایت گالی و حرکت هدکت

ساماندهی رودخانه گلنگو  و احداث سیل بند و جلوگیری از انحراف سیلاب به سایت گالی کندران

احداث سازه های کنترل گالی از پایین دست بصورت پنجه به پاشنه در جهت تثبیت گالی کندران

سازه های سنتی آبخیزداری موجود در سایت گالی خیز کندران

و برنامه بازسازی آن با مصالح ساروج در جهت حفظ اثر باستانی

احداث سازه لاستیکی برای نخستین بار در آبخیزداری هرمزگان

برای اولین بار سازه آبخیزداری با استفاده از لاستیک های فرسوده خودرو  با هدف کنترل سیل و رسوب حوزه آبخیز توسط معاونت آبخیزداری اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان هرمزگان ساخته شد.

سدهای لاستیکی در کشور ما کمتر مورد استفاده قرار گرفته است. هدف استفاده از لاستیک در طرح های آبی عمدتاٌ مربوز به ایجاد سدها، بندها ، افزایش ارتفاع و حجم ذخیره سدها، استفاده از لاستیک به جای دریچه ها ،تله اندازی رسوب، بند های انحراف آب ،بند های تنظیمی  و استفاده در نیرو گاه های آب ، ایجاد دریاچه مصنوعی جهت کمپینگ و ورزش های آبی ،جلوگیری از شور شدن آب رودخانه های ساحلی، ایجاد ذخیره های تبخیری ، استخراج نمک و ایجاد محیط مناسب برای حیات زیست مطرح شده است. از نقطه نظر مکانی این قبیل سازه ها با اهداف مختلف در بسیاری از مناطق قابل ساخت اند. استفاده از ژئوتکسایل و ژئوممبران در طرحهای ذخیره آب و بعنوان پرده آب بند در بدنه سدها و بندها و همچنین لاستیک های فرسوده خودرو در ساخت چکدام ها مدنظر می باشد. بنابراین کاربرد لاستیک در طرح های آبی در کلیه نقاط کشور و در طرح های متنوع آبی و به صورت گسترده در طرح های آبی کوچک و بزرگ آبخیزداری، کشاورزی ،صنعتی و عمران آبادی قابل اجرا است .

ساخت سازه های آبخیزداری با استفاده از مصالح مختلف منطبق با شرایط اقلیمی و مکانی از خصوصیات ویژه طراحی و اجرای این سنخ از فعالیت های عمرانی و اجرایی است. احداث بندها و چکدام های متنوع، اپی ها (آبشکن ها) و دیگر سازه های آبخیزداری با استفاده از مصالح محلی علاوه بر قابلیت انجام اینگونه پروژه ها در مناطق مختلف، باعث بهبود صرفه اقتصادی و کارایی طرحهای آبخیزداری می گردند. احداث سازه های مکانیکی و بیومکانیک از جنس مصالح خاکی، پاره سنگی، ملاتی، بتنی، گابیونی، خشکه چینی، چپری و امثالهم متداول بوده و بسته به اهداف طراحی و شرایط محیطی در حوزه های آبخیز در جهت حفظ منابع پایه آب و خاک و احیای پوشش گیاهی، پیشگیری از سیل، مهار فرسایش خاک، تغذیه آبخوان های زیرزمینی و غیره کاربرد دارند.

در استان هرمزگان با توجه به دانش بومی غنی آبخیزداری از دیرباز مردم این خطه جنوبی کشور نسبت به اجرای شیوه های مختلف و متنوعی با الگوهای محلی مبادرت نموده اند. سازه های ساروجی بعنوان سیل بند، کانال انتقال آب، جداسازی آب شور و شیرین، مقسم های آب، کنترل گالی، خاره سنگ به منظور تثبیت هدکت و جلوگیری از حرکت خندق ها، احداث بندها و تیربندهای خاکی  و نظایر آن توسط مردم اجرا شده است. در سنوات گذشته آبخیزداری استان نیز اپی های شمع کوبی از جنس تنه نخل در رودخانه گشوئیه رودان و سد پاره سنگی با هسته رسی در حوزه آردان بندرعباس به اجرا درآورد.

سازه آبخیزداری با استفاده از لاستیک های فرسوده خودرو برای اولین بار در حوزه آبخیز معرف و زوجی دهگین از سوی مجموعه معاونت آبخیزداری اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان در سال جاری ساخته شد. این سازه وزنی از نوع تراوا با استفاده از لاستیک های ضایعاتی و بعضاٌ رها شده در طبیعت به کمک مصالح رودخانه ای (تونان) به ارتفاع 3 متر، طول تاج 16 متر، حجم مخزن 700 مترمکعب با مصرف 1260 لاستیک خودرویی همسان پژو 405 با هزینه کرد 150 میلیون ریال با هدف تعدیل و تاخیر در جریان سیلاب، کنترل فرسایش خاک، مهار رسوب و تقویت پوشش گیاهی احداث گردیده است. حفظ و پاکسازی طبیعت، بکارگیری لاسیتک های فرسوده ، ارزان بودن ساخت سازه در قیاس با سازه های مشابه معمول  و سهولت و سرعت اجرای آن از جمله مزایای سازه لاستیکی به شمار می روند.

شایان ذکر است در حوزه آبخیز معرف و زوجی دهگین اقسام متنوعی از فعالیت های آبخیزداری شامل انواع سامانه های آبگیر باران از فبیل کنتور فاور، بانکت،  سامانه های لوزی شکل، چاله فلسی، آبگیر هلالی، بندهای ابرویی، بندهای خشکه چین، بندهای سنگی ملاتی و همچنین عملیات بیولوژیک با استفاده از گونه های بومی اجرا شده است. درسال جاری (1396) نیز علاوه بر ساخت سازه لاستیکی، بندهای گابیونی، بندهای چپری با استفاده از تنه نخل و سوند Sevend (شاخه های بافته شده درخت خرما) و همچنین چکدام سبز با استفاده از گونه گیاهی بومی گیشدر در دست اجراست.