ضرورت ایجاد پژوهشگاه آبخیزداری و آبخوانداری در کشور

این روزها دوباره اخباری مبنی بر ادغام تنها پژوهشکده آبخیزداری کشور و حذف بخش تحقیقات آبخیزداری از مراکز تحقیقات استان ها و ادغام آن در سایر بخش ها شنیده می شود. موضوعی که در شرایط کنونی که کشور با مخاطرات طبیعی و چالش های جدی نظیر سیل، خشکسالی، کم آبی، فرسایش خاک، بحران آبخوان های زیرزمینی و فرونشست زمین در دشت ها مواجه است، موجب دغدغه فعالان این بخش گردیده است.

بدون تردید حفظ منابع آب و خاک کشور، پیشگیری و مهار سیل از منشاء در سطح حوزه های آبخیز بالادست بعنوان راهکار علمی و اقتصادی، بهره برداری بهینه از ظرفیت بارش های کشور، کاهش تبخیر، افزایش نفوذ باران به درون زمین و ذخیره آب سبز در خاک و آب آبی در آبخوان چاه ها، چشمه ها، قنوات، مهار فرونشست زمین، کنترل فرسایش و رسوب و اعمال مدیریت جامع حوزه های آبخیز کشور که همه در جهت حفظ اکوسیستم های طبیعی و پشتیبانی از کانون های تولید و امنیت غذایی کشور به شمار می روند، مستلزم تقویت بخش های اجرایی و پژوهشی حوزه آبخیزداری و آبخوانداری است. موضوعی که توسط هیات ویژه گزارش ملی سیلاب کشور با بررسی علل و عوامل شکل گیری سیل فروردین ۱۳۹۸ از سوی ۷۰۰ نفر از متخصصین مجرب از اعضای هیات علمی دانشگاه های کشور با پیشنهاد ایجاد پژوهشکده سیل، مورد تاکید قرار گرفته است.

بنابراین با توجه به موارد فوق در پاسخ به نیاز کشور و مطالبات مردم، پیشنهاد می گردد، به منظور هدف گذاری درست پژوهشی در برنامه هفتم توسعه، با تقویت ساختار اداری، پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری به پژوهشگاه آبخیزداری و آبخوانداری کشور شامل حداقل سه پژوهشکده تخصصی از قبیل پژوهشکده حفاظت خاک، پژوهشکده سیل و پژوهشکده آبخوانداری ارتقا یابد. امر مهمی که با توجه به سیل خیز بودن مناطق مختلف کشور و تشدید روند آن بواسطه تغییر اقلیم، بالا بودن میزان فرسایش خاک کشور در مقایسه با نرم های جهانی، چالش جدی آبخوان های کشور و نرخ بسیار بالا و خطرناک فرونشست زمین در دشت های مهم تولیدی و سکونتی که در ابعاد گسترده حیات اجتماعی و اقتصادی کشور را متاثر خواهد ساخت، ضرورت ایجاد ساختار جدید پژوهش در حوزه آبخیزداری و آبخوانداری در کشور را بیش از هر زمان دیگر اجتناب ناپذیر و آن را نه یک انتخاب، بلکه به یک الزام تبدیل نموده است.

ظرفیت های فراوان حوزه های آبخیز کشور، تجارب موفق  اجرای اقدامات اثربخش آبخیزداری و آبخوانداری که رضایت مندی و همراهی مردم را بدنبال داشته است و همچنین وجود زیرساخت های مناسب نظیر ۳۷ ایستگاه آبخوانداری و ۱۲ ایستگاه آبخیزداری (حوزه های آبخیز زوجی) در پهنه های همگن اقلیمی، بسترهای لازم به منظور ایجاد تحول پژوهش محور در راستای اصلاح حکمرانی سرزمین مبتنی بر حوزه آبخیز و تحقق امنیت توامان آبی-غذایی-زیستی کشور را فراهم نموده است.

رجاء واثق دارم، اهتمام به این مهم در برنامه هفتم توسعه کشور، نقطه عطفی در مدیریت پایدار سرزمین ایران عزیزمان خواهد بود. 

با توجه به شرایط کشور، به منظور فعال سازی ظرفیت های طبیعی در پاسخ به نیازها و رفع چالش های موجود در راستای اصلاح حکمرانی سرزمین مبتنی بر حوزه آبخیز، ایجاد "پژوهشگاه آبخیزداری و آبخوانداری کشور" متشکل از زیربخش های تخصصی از جمله "پژوهشکده حفاظت خاک"، "پژوهشکده سیل" و "پژوهشکده آبخوانداری"، نه یک انتخاب، بلکه یک الزام در برنامه هفتم توسعه است.

مدیریت خشکسالی در ایران از مسیر توسعه زیرساخت های آبخیزداری و آبخوانداری می گذرد

کشور ما بر روی کمربند خشک دنیا واقع شده است و به همین دلیل پهنه های وسیعی از فلات مرکزی ایران را بیابان ها و کویرها تشکیل داده اند. حدود ۸۸ درصد پهنه سرزمینی ایران، مناطق خشک و نیمه خشک در برگرفته و تنها ۱۲ درصد کشور، مناطق مرطوب و نیمه مرطوب هستند. بنابراین کم بارشی، خشکی و خشکسالی مهمترین خصیصه اقلیمی عمده مناطق ایران است.

ویژگی دیگر اقلیم کشور ما، پایین بودن سطح اعتماد به بارندگی و نوسانات زیاد بارش از سالی به سال دیگر است. بعنوان مثال علی رغم رخداد ترسالی نیم قرن اخیر در سال ۱۳۹۸، در سال جاری با شرایط حاد خشک ترین سال در ۵۲ سال گذشته مواجه هستیم. نوع رژیم بارندگی بواسطه تغییرات اقلیمی با کاهش میزان برف و افزایش بارش های رگباری منجر به تشدید سیل خیزی گردیده است. بعبارت دیگر تحت این شرایط اقلیمی، ایران میزبان همیشگی سیل و خشکسالی است.

بنابراین با درنظر گرفتن این واقعیت اقلیمی که سیل و خشکسالی دو روی یک سکه اند، برنامه ریزی ها باید به سمت مدیریت توامان سیل و خشکسالی سوق یابد. در حقیقت با رویکرد مدیریت ریسک سیل و خشکسالی و التفات دائم به این امر که در مدیریت اینگونه پدیده های طبیعی، اصل بر پیشگیری و پرداختن به اقدامات پیشگیرانه است. نه اینکه بصورت انتزاعی بدان پرداخته شود و در زمان بروز خشکسالی با تشکیل ستادها و کارگروه های متعدد بدنبال چاره اندیشی مدیریت خشکسالی  بود.

نگاهی جامع به مسائل کشور در بخش طبیعی، حاکی از معضلات بحران کمبود آب، تشدید وقوع سیل های مخرب و افزایش خسارات آن، فرسایش خاک، بروز خشکسالی های مکرر و طولانی مدت، اضافه برداشت از منابع آب، تخلیه آبخوان ها، بیلان منفی حدود ۷۰ درصد آبخوان های کشور و خطر فرونشست زمین در عمده دشت های تولیدی و سکونتی کشور است. این در حالی است که بهره وری آب در کشور پایین و الگوهای مصرف در بخش های مختلف نامناسب و ناسازگار با واقعیت اقلیم ایران است. اما در کنار این مشکلات و معضلات موجود، نگاهی به ظرفیت ها و قابلیت های سرزمینی حکایت از عدم بهره گیری درست از پتانسیل هاست. بعنوان نمونه در سیل ۲۰ دیماه سیستان و بلوچستان، شاهد بارش سنگین، وقوع سیل، بروز خسارت و قرار گرفتن ۵۰۰ روستا در محاصره سیلاب بودیم به نحوی که تردد بین روستاها در یکی از خشک ترین اقالیم ایران با قایق انجام گرفت. در این شرایط هدررفت میلیاردها مترمکعب آب و بدنبال آن با فاصله زمانی کوتاه شاهد کم آبی منطقه بودیم. در پهنه اقلیمی ایران که سکونت و فعالیت از دیرباز با استحصال باران، جمع آوری آب و ذخیره آن با تکنیک های بومی  و سنتی آبخیزداری و همچنین ابداع فن کاریز و احداث بیش از ۴۰ هزار رشته قنات شکل گرفته است، نباید پارادوکس ذکر شده نمونه بالا، لاینحل بماند.

از مجموع ۱۶۵ میلیون هکتار مساحت کشور، ۱۲۵ میلیون هکتار آن حوزه های آبخیز مستعد فعالیت آبخیزداری و آبخوانداری است. ماحصل  تمام فعالیت های صورت گرفته در این بخش از ابتدا تاکنون و بویژه اجرای ۶ برنامه توسعه کشور بدلیل عدم توجه به این زیربنا در اختصاص منابع و بودجه کشور تا به امروز بر اساس آمار رسمی تنها  ۲۴ درصد حوزه های آبخیز، تحت پوشش طرح های آبخیزداری و آبخوانداری قرار گرفته اند که علی رغم پراکنده و نقطه ای اجرا شدن در اقصی نقاط کشور بدلیل محدودیت منابع بودجه ای  و ملاحظات عدالت اجتماعی، نتایج خوبی توام با رضایت مندی مردم بدنبال داشته است. پیشگیری و کاهش خسارات سیل، افزایش نفوذ آب باران و سیلاب به درون زمین به میزان ۵۳۰ مترمکعب در هکتار در مناطق کوهستانی تا بیش از ۱۰۰۰ مترمکعب در هکتار در مناطق سردشت ها و عرصه مشرف بر آبخوان ها، کاهش ۳ تا ۹ تن فرسایش خاک در هکتار و افزایش آبدهی قنوات بطور متوسط به میزان ۳ برابر از جمله اثربخشی اجرای طرح های آبخیزداری و آبخوانداری در مناطقی است که حوزه های آبخیز آن بطور کامل تحت پوشش طرح های مذکور قرار گرفته است. 

با توجه به موارد فوق، تقویت سرمایه گذاری در حوزه آبخیزداری و آبخوانداری به منظور کاهش مشکلات موجود، بویژه مدیریت پیشگیرانه خشکسالی در زمان ترسالی ضرورتی اجتناب ناپذیر است. شتاب بخشی به توسعه زیرساخت های آبخیزداری و آبخوانداری از ۲۴ درصد فعلی به ۱۰۰ درصد حوزه های آبخیز کشور، جبران عقب ماندگی ها و رسیدن به مدیریت ریسک سیل و خشکسالی، مستلزم توجه به این بخش مهم زیربنایی در برنامه هفتم توسعه است. 

امید است با اهتمام به این مهم، خواسته بحق مردم و تاکیدات رهبری معظم در اینخصوص، جامه عمل پوشانده شود.

بحران آب، مهمترین عامل تشدید بیابان زایی در ایران

بیست و هفتم خردادماه مصادف با روز جهانی مقابله با بیابان زایی و تخریب سرزمین است. بررسی شرایط کنونی حاکم بر منابع طبیعی و محیط زیست ایران و پدیده شوم بیابان زایی در کشور، بیش از هر چیز پای مسئله "آب" را به میان می آورد. خطری جدی که در ابعاد گسترده پایداری و توسعه اجتماعی، اقتصادی و زیستی (حیاتی) کشور را تهدید می نماید.

روند نامطلوب بهره برداری آب در پهنه اقلیم خشک و نیمه خشک کشور ما طی دهه های گذشته، موضوع آب را به چالش اصلی و عامل مهم گسترش بیابان زایی در کشور تبدیل نموده است. این موضوع در کنار تغییرات اقلیمی، خشکسالی ها و کاهش بارندگی ها موجب از دست رفتن بخشی های زیادی از منابع آب سطحی و زیرسطحی در کشور و به تبع آن خشک شدن دریاچه ها، تالاب ها، چاه ها، چشمه ها و قنوات در بسیاری از نقاط کشور گردیده است. در این میان خالی شدن آبخوان های زیرزمینی در قریب به ۷۰ درصد آبخوان های کشور، خطر جدی برای بیابانی شدن ایران است که آثار آن بصورت فرونشست زمین در دشت های مختلف کشور نمایان شده است. دشت هایی که کانون سکونت، فعالیت و تولید ایرانیان به شمار می رود، امروز با نرخ فرونشست فراتر از نرم بحرانی در دنیا مواجه است.

حال سوال اینست که چه باید کرد؟ ایرانیانی که با ابداع کاریز (قنات) این فناوری شگفت انگیز و بی نظیر در دنیا که همگام با طبیعت و بدون صرف انرژی، پایه گذار تمدن کاریز ی در جهان شناخته می شوند که این مدل بهره برداری پایدار از آب را در فلات خشک ایران اختراع کردند،  قطعا برای نجات آب و جلوگیری از تخریب سرزمین کمر همت خواهند بست. در این مجال به اجمال به چند مورد در حل بحران آب و بیابان زایی اشاره خواهم کرد؛

۱. اصلاح حکمرانی آب و ضرورت ایفای نقش بیشتر مردم و ذینفعان در مدیریت آب در کشور

حل مسئله آب تنها از مسیر راهکار اجتماع محور امکان پذیر خواهد بود. بدون دخالت موثر ذینفعان و کمک مردم حفظ این ثروت عمومی با مدیریت دولتی صرف به نتیجه نخواهد رسید.

۲. جامع نگری در مدیریت منابع بر اساس آمایش حوزه ای سرزمین و تعیین آب قابل برنامه ریزی در قالب سند امنیت آبی-غذایی- حیاتی که بقای آب و پایداری طبیعت، اصل قرار گیرد.

۳. ارتقای بهره وری آب و خارج کردن این ماده حیاتی از شیوه کنونی بعنوان کالای یکبار مصرف و الزام به اصلاح الگوی مصرف و بهره گیری از آب خاکستری 

۴. بها دادن به فعالیت های آبخیزداری و آبخوانداری در اقلیم کشور که با بی نظمی بارندگی، سیل خیزی، خشکسالی و تبخیر زیاد روبروست. مدیریت و بهره برداری بهینه از بارش ها، حفظ آب از طریق نفوذ باران و سیلاب به درون زمین و ذخیره آن در زیرزمین بصورت "آب سبز" و "آب آبی" با متدهای آبخیزداری و آبخوانداری بخشی از راهکار حل مسئله آب و جلوگیری از بیابان زایی در کشور است. 

در این راستا سازمان جنگل ها، مراتع و آبخیزداری کشور با محور قرار دادن "مدیریت جامع حوزه های آبخیز" بدنبال حکمرانی درست سرزمین بر مبنای سه رکن استعداد طبیعت، انسجام سازمان های دخیل و مشارکت مردم است. حذف بخشی نگری و نگاه انتزاعی و غیرسیستمی در بهره برداری از منابع سرزمینی، عامل مهمی در جلوگیری از تخریب سرزمین و ممانعت از گسترش بیابان زایی است که در این میان سهم منابع آب، بیش از سایر منابع است. امید است با تصویب قانون مدیریت جامع حوزه های آبخیز در مجلس شورای اسلامی، همچنین با فعال سازی بیشتر دیپلماسی آب در دولت آینده ، موضوع بحران های فراسرزمینی در حوزه آب و مدیریت حوزه های آبخیز مرزی و همجوار مرز در کشورهای همسایه بویژه همسایه های غربی و شرقی در سدسازی  ها، کاهش حقابه ها و تثبیت کانون های گرد و غبار برون مرزی، به حل بحران آب و مهار بیابان زایی در این برهه خطیر، کمک نماید.

 به امید پایداری ایران زمین

آبخوانداری شهری و ساخت شهرهای اسفنجی؛ اقدامی نو در جهت مدیریت سیلاب های شهری و مهار فرونشست زمین در شهرها

شرایط اقلیمی حاکم بر کشور ما به گونه ای است که میزبان همیشگی سیل و خشکسالی هستیم. در حقیقت سیل و  خشکسالی دو روی یک سکه اند که در سال های اخیر با  تشدیدخسارات آن در ابعاد گسترده بعنوان یکی از چالش های کشور در حوزه آب، منابع طبیعی و محیط زیست مطرح است. تحت این شرایط علاوه بر مشکلات سیل و کم آبی، فرونشست زمین نیز از مخاطرات ثانوی است که آبخوان های کشور را با تهدید جدی روبرو ساخته است.

در این میان در شرایط کنونی در سال جاری که کشور بواسطه کاهش فاحش بارندگی نسبت به نرمال، با خشکسالی و کم آبی دست و پنجه نرم می کند، با اندک بارشی شاهد بروز سیل و خسارت آن هستیم.موضوعی که در سیل اخیر در هفته دوم اردیبهشت ماه جاری در مناطق مختلف کشور شاهد آن بودیم. تشدید بروز سیلاب های شهری از جمله مواردی است که در سنوات اخیر بیش از گذشته با آن مواجه هستیم.

مدیریت پیشگیرانه و توامان پدیده ها و مخاطرات طبیعی نظیر سیل و خشکسالی که دو روی یک سکه اند، همواره مورد تاکید بوده است. پیشگیری از خسارات سیل و خشکسالی، می تواند در قالب مجموعه ای از اقدامات موثر دنبال گردد که دو راهکار مهم آن عبارتند از؛

۱- "اجرای طرح های آبخیزداری و کنتر ل سیل در سطح حوزه های آبخیز بالادست" 

۲- توسعه آبخوانداری شهری با "ساخت شهرهای اسفنجی یا شهرهای نفوذپذیر" که با رویکرد همزیستی و سازگاری با سیل احداث می گردند 

در رابطه با ضرورت توسعه فعالیت های آبخیزداری و آبخوانداری در سطح حوزه های آبخیز کشور و مدیریت سیل از منشا در بالادست بعنوان راهکاری علمی و اقتصادی به دفعات در مباحث پیشین پرداخته شده است. در این مجال قصد تبیین راهکار دوم را دارم که بمانند راهکار اول و بلکه بیش از آن مغفول واقع گردیده است.

شهرسازی و توسعه شهرها به شیوه کنونی در کشور ما سوای سایر مشکلات شهرنشینی، بواسطه گسترش سطوح عایق و نفوذناپدیر شهری، خود از عوامل افزایش رواناب و تشدید سیلاب های شهری است. سیلاب های شهری دو منشا دارند؛ بخشی از سیلاب ها از سطح حوزه آبخیز بالادست شهرها به محیط های شهری وارد می گردند و بخشی نیز رواناب ناشی از وقوع بارش در سطح شهرها ایجاد می گردند. مدل توسعه شهری کشور ما با ایجاد سطوح عایق و نفوذناپذیر، باعث حذف عرصه های جذب بارش و رواناب و تشدید سیل و مشکلات آبگرفتگی معابر و خسارات به شهر و شهروندان می گردد.

"ساخت شهرهای اسفنجی، که شهرهایی با ظرفیت نگهداشت آب باران هستند، اقدامی نوین به شمار می رود که در قالب آبخوانداری شهری به مدیریت سیلاب های شهری و جلوگیری  از فرونشست زمین در شهرها می پردازد". 

در حقیقت در این رویکرد از ایجاد شهرهای نفوذناپذیر در برابر باران جلوگیری و با حفظ عرصه های جذب روناب در سطح شهر، مبلمان شهری و المان های شهر بر مبنای همزیستی با سیل شکل می گیرد. شهرهای اسفنجی شهرهای با برنامه ریزی ایجاد زیرساخت های جذب آب باران در تمامی سطوح شهری است. ساخت پیاده روهای جذبی با سامانه آبگیر باران جهت درختان کنار خیابان، آسفالت  خیابان ها و کوچه های نفوذپذیر که توان جذب باران داشته باشند، بهره گیری از توپوگرافی شهر و گودی های آن برای ساخت سازه های چندمنظوره نظیر استادیوم های ورزشی با کارکرد کنترل سیلاب در مواقع بحرانی و حفظ عرصه های جذب رواناب در قالب پارک ها و بوستان های طبیعی و نفوذپذیر در درون شهر و ایجاد پارک آبخیز در پیرامون شهرها، احداث کمربند سبز شهرها، سیستم جمع آوری آب باران در ساختمان ها و اماکن، سامانه زهکشی متناسب با حفظ بستر نفود طبیعی، حفظ کاربری اراضی باغ شهرها، پشت بام های سبز (Roof Garden) و موارد متعدد موجود از این دست نه تنها با جذب  بارش از تشدید سیلاب در سطح شهر جلوگیری کرده، بلکه بواسطه افزایش نفوذ باران و سیلاب به درون زمین با تقویت آبخوانداری شهری، منابع آبی شهرها نیز تقویت می گردد. برخی از اهم فواید و  اثرات ساخت شهرهای اسفنجی شامل موارد زیر است:

۱- کاهش حجم سیلاب های شهری و به تبع آن کاستن از مشکلات آبگرفتگی معابر، خسارت سیل به زیرساخت های شهری و مشکلات شهروندان 

۲- ذخیره آب در زمین شهر، تغذیه آبخوان شهرها و تقویت منابع آب زیرزمینی 

۳- بهره گیری از ظرفیت باران در توسعه فضای سبز شهری و کاهش فشار بر منابع آب شرب و سفره های زیرزمینی

۴- جلوگیری از مخاطرات فرونشست زمین در شهرها

۵- ایجاد شهرهای پایدار همگام با طبیعت

ایده پیاده سازی الگوی آبخوانداری شهری و ساخت شهرهای اسفنجی برای کشور ما که ۵۶ میلیون نفر از جمعیت آن در مناطق سیل خیز سکونت دارند و بیش از ۴۵۰ شهر مهم کشور در معرض خطر جدی سیل قرار دارند و از طرفی بیش از نیمی از آبخوان های کشور در دشت های سکونتی و تولیدی با تهدید فاجعه فرونشست زمین روبروست، بیش از هر نقطه دیگر جهان، ضروری است.

امید است در شرایط تغییر اقلیم و تشدید مخاطرات سیل که  انتخاب های ما را بعضا به الزام تبدیل نموده است، با توجه به اینگونه رویکردهای نوین در چارچوب مدیریت جامع حوزه های آبخیز شهری با اصلاح ضوابط و مقررات شهرسازی به سمت ساخت شهرهای ایمن در برابر سیل و سازگار با سیلاب حرکت کنیم.

 آبخوانداری شهری و ساخت شهرهای اسفنجی از موضوعاتی است که بی توجهی به آن علاوه بر هدر رفت منابع آبی، موجب تحمیل خسارات و هزینه های زیادی به مدیریت شهری و مردم می گردد. سازگاری با طبیعت و محیط زیست در قالب رویکردهای نوین مدیریت حوزه های آبخیز شهری، پایداری سکونتگاه، ایمنی در برابر مخاطرات سیل، تقویت منابع آبی و سرسبزی شهر را به دنبال دارد.

پارک آبخیز؛ پل ارتباطی شهر با طبیعت

آبخیزداری در رویکرد نوین مدیریت آبخیزهای شهری، علاوه بر اهداف حفظ منابع پایه آب، خاک، پوشش گیاهی و مدیریت سیل های ورودی به شهرها، تقویت ارتباط انسان و طبیعت را در قالب پارک آبخیز هدف گذاری نموده است.

تغییر اقلیم و تشدید سیل های شهری و همچنین سبک شهرنشینی مدرن و دور بودن از طبیعت، دو مشکل مبتلا به شهرها در شرایط کنونی است.  در حقیقت پارک آبخیز، پاسخی به دو نیاز کنترل سیلاب های شهری و ایجاد تفرجگاه طبیعی در مجاورت مراکز جمعیتی است.

کنترل سیل های ورودی به شهرها در بالادست

نوع رژیم بارندگی و وضعیت ساخت شهرها در کشور ما شرایطی را بوجود آورده است که اغلب شهرها با مشکلات سیل مواجه هستند. موضوعی که در سال های اخیر به دفعات در مناطق مختلف کشور شاهد آن هستیم و مشکلات زیادی برای شهروندان و خسارت به شهرها را در پی داشته است. مدیریت سیل های شهری از منشاء در سطح حوزه های آبخیز بالادست شهرها و استفاده از ظرفیت سیلاب مهار شده در مناطق مستعد در توسعه تفرجگاه همجوار با سکونتگاه ها با مشارکت ارگان های دخیل از جمله شهرداری ها و بخش خصوصی، رویکرد برنامه آبخیزداری و آبخوانداری سازمان جنگل ها، مراتع و آبخیزداری کشور در مدیریت حوزه ها ی آبخیز شهری است.

ایجاد تفرجگاه طبیعی در مجاورت شهرها

پارک آبخیز نوعی پارک طبیعی محسوب می گردد که با دو هدف عمده؛

۱. کنترل سیل ورودی به شهرها

۲. توسعه تفرجگاه طبیعی 

با چشم اندازها و مناظر طبیعی در قالب طرح های آبخیزداری و آبخوانداری در پیرامون سکونتگاه ایجاد می گردند. نزدیکی به شهر و سهولت دسترسی به طبیعت و محیط های طبیعی برای شهروندان از امتیازات ویژه پارک آبخیز است. به نحوی که در برخی موارد، ساکنین محلات و شهرک های واقع در پایین دست و خروجی آبخیزهای شهری، حتی بدون استفاده از وسیله نقلیه و با صرف زمان کوتاهی پیاده روی به پارک آبخیز شهری می رسند. ایجاد زیرساخت های اولیه و ضروری با حفظ طبیعت بکر، محیط مناسبی برای فراغت شهرنشینان و آرامش آنان را با استفاده از ظرفیت بارش ها و سیلاب ها به کمک زیرساخت های آبخیزداری در نزدیکترین فاصله به شهر فراهم می سازد.

جلوگیری از تغییر کاربری اراضی طبیعی پیرامون شهرها

پارک های آبخیز شهری علاوه بر کارکردهای اصلی فوق به دلیل ظرفیت های فراوان دیگر از جمله قابلیت مشارکت پذیری و سرمایه گذاری بخش خصوصی در زمینه های مختلف، بستر تحقق اهداف زیر است:

۱. حفظ عرصه های منابع طبیعی پیرامون شهر و جلوگیری از تغییر کاربری غیرمجاز آن

۲. حفظ خاک، کنترل فرسایش، مهار رسوبات ورودی به شهرها و تثبیت زمین لغزش و رانش زمین در حوزه های آبخیز شهری

۳. درختکاری، ارتقای سرانه فضای سبز و احداث پارک های خانواده

۴. توسعه طبیعت گردی (اکوتوریسم) و اقامتگاه های بوم گردی

۵. ایجاد پیاده راه سلامت و بستر ورزش های همگانی

۶. کوهنوردی، دوچرخه سواری کوهستان، کایت سواری و پیست اسکی در ارتفاعات مرتفع حوزه های برف گیر

۷. استقرار تله کابین و سایت رصدخانه

۸. باغ گیاه شناسی و باغ پرندگان

۹. آموزش و ارتقای سطح آگاهی های مردم در زمینه منابع طبیعی، حوزه های آبخیز و فعالیت های آبخیزداری و آبخوانداری

۱۰. اشتغال، درآمدزایی و کمک به اقتصاد ساکنین

پیشنهادهایی برای توسعه پارک آبخیز در کشور

در راستای فعال سازی ظرفیت های موجود و توسعه اصولی پارک های آبخیز شهری در کشور موارد زیر پیشنهاد می گردد:

۱. تدوین ضوابط و استانداردهای احداث پارک آبخیز 

این مهم در دستور کار سازمان جنگل ها، مراتع و آبخیزداری کشور با حمایت نظام فنی اجرایی سازمان برنامه و بودجه قرار دارد و امید است بزودی شاهد ابلاغ و انتشار رسمی آن در قالب نشریات کددار باشیم.

۲. ارتقای سطح همکاری مشترک وزارت کشور، وزارت میراث فرهنگی و گردشگری و وزارت جهادکشاورزی و مشارکت شهرداری ها با سازمان جنگل ها، مراتع و آبخیزداری کشور با پیش بینی و تصویب منابع لازم در بودجه های سنواتی هر دو ارگان، بالاخص بودجه های سالانه شهرداری ها

۳. اعطای تسهیلات بانکی کم بهره جهت سرمایه گذاری بخش خصوصی در حوزه گردشگری و خدمات آن در پارک آبخیز با حمایت وزارت میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری

۴. استفاده بهینه از بستر پارک آبخیز در توسعه ورزش در بخش های مختلف سازگار با پارک آبخیز با مشارکت هیات های ورزشی و حمایت وزارت ورزش و جوانان

انتظار می رود متولیان شهرسازی از جمله وزارت راه و شهرسازی، شورای عالی شهرسازی و معماری و شهرداری ها در کنار متولیان عرصه های منابع طبیعی و آبخیزداری، با توجه به رویکردهای شهرسازی منطبق با اصول طبیعت، ضمن حفظ عرصه های طبیعی پیرامون شهرها، حفظ عرصه های جذب روان آب در بالادست و جلوگیری از گسترش بیش از حد سطوح نفوذناپذیر و عایق شهری، اهتمام ویژه ای به ایجاد پارک آبخیز شهری نمایند.

احداث پارک آبخیز اقدامی مناسب و مکمل در جهت بهسازی محیط های زندگی شهری محسوب می گردد. بدون تردید با پرداختن به این مهم، به سمت ساخت شهرهای ایمن در برابر سیل و دارای پل ارتباطی قوی با طبیعت در کشور پیش خواهیم رفت.

پارک آبخیز دره گردو شهر اراک

پارک آبخیر دره گردو شهر اراک از جمله پارک های آبخیز شهری احداث شده در کشور به شمار می رود که در مجاورت شهر صنعتی اراک در حوزه آبخیزی به وسعت ۱۴۱۳ هکتار واقع گردیده است. 

تصاویری از پارک آبخیز دره  گردو  شهر اراک

آیین بهره برداری از پارک آبخیز گردو شهر اراک

 در روز ملی آبخیزداری در هفته منابع طبیعی

 بتاریخ ۱۶ اسفندماه ۱۳۹۹

نزدیکی به شهر بصورت متصل به پهنه سکونتگاهی و دسترسی سریع و آسان از مزایای پارک آبخیز به شمار می رود

دورنمای طبیعت بکر و زیبای پارک آبخیز گردو شهر اراک

احداث پارکینگ در مبدا ورودی پارک آبخیز در مجاورت میدان کوهنورد و ممنوعیت ورود خودرو و موتورسیکلت به محدوده پارک آبخیز

ایجاد زیرساخت های آبخیزداری و کنترل سیل ورودی به شهر اراک

 طبیعت سبز و مناظر آبی ایجاد شده توسط آبخیزداری، زیبایی های منطقه را دو چندان نموده است

چشم اندازهای زیبا و صدای آرامش بخش آب در پارک آبخیز دره گردو

چشمه سارهای جاری در پارک آبخیز دره گردو

احیای پوشش گیاهی با اجرای عملیات بیولوژیک در سطح حوزه آبخیز

کاشت گونه های النگاتوم در سطح دامنه های شیبدار

درختکاری و کاشت گونه های پهن برگ و سوزنی برگ سازگار با اقلیم منطقه

دره سرامیک

تفرج گسترده مردم در سطح پارک آبخیز گردو

 تثبیت آبراهه با سازه های گابیونی

پیاده راه سلامت 

توسعه ورزش های همگانی

استراحت در سایه درختان گردو 

دانلودhttps://s17.picofile.com/file/8427654884/VID_20210305_WA0003.mp4.html کلیپ پارک آبخیز دره گردو اراک